‘Kernwapens mogen geen politieke troef meer zijn - ze zijn illegaal’

VN-kernwapenverbod Honduras ratificeerde zaterdag als vijftigste land het VN-kernwapenverbod. Hoewel grote kernmachten (en Nederland) het niet ondertekenden, zien activisten de ratificatie als een mijlpaal.

Secretaris-Generaal António Guterres van de Verenigde Naties.
Secretaris-Generaal António Guterres van de Verenigde Naties. Foto K.M. Chaudhry/AP

„We zijn de afgelopen weken getuige geweest van een omgekeerde wapenwedloop.” Zo omschrijft humanitair expert Susi Snyder het ratificatieproces van het VN-kernwapenverbod. De regering van Honduras rondde zaterdag als vijftigste ondertekenaar die nationale procedure af: het benodigde aantal voor het van kracht worden van de overeenkomst. Nucleaire wapens zijn nu officieel verboden onder het internationaal recht. Ze staan dus voortaan te boek als „niet alleen immoreel, maar ook illegaal”. Grote kernmachten, waaronder de Verenigde Staten, Rusland en China, zijn echter tegen het verdrag. Ook Nederland doet niet mee.

Toch is het verbod een mijlpaal voor activisten die al jaren werken aan de totstandkoming ervan, vertelt Snyder aan de telefoon. Zij is namens de Nederlandse vredesorganisatie PAX nauw betrokken bij het kernwapenverbod en de campagne van ICAN, het samenwerkingsverband van non-gouvernementele en internationale organisaties achter het nieuwe verbod. Deze coalitie kreeg drie jaar geleden, toen het verdrag werd opgesteld, de Nobelprijs voor de Vrede.

Het VN-kernwapenverbod eist dat alle ratificerende landen „onder geen enkele omstandigheid” kernwapens en aanverwante wapens ontwikkelen, testen, of anderszins bezitten of opslaan. De deelnemers committeren zich bovendien aan deelname aan ontwapening en opruiming van kernwapens, „naar hun beste kunnen”. Een nieuw document was volgens de organisaties en ondertekenaars nodig ter versterking van het Non-proliferatieverdrag, de internationale overeenkomst die sinds 1970 de basis vormt voor de wereldwijde inspanningen tot ontwapening. Dat verdrag verbood de verspreiding van technologie, kennis en wapens naar landen buiten de vijf eerste kernmachten – de Verenigde Staten, Rusland (destijds de Sovjet-Unie), het Verenigd Koninkrijk, Frankrijk en China.

Lees hier hoe nucleaire akkoorden steeds meer onder druk komen te staan

Secretaris-Generaal António Guterres van de VN prees zaterdag de vijftig landen die het nieuwe verdrag hebben geratificeerd en het „belangrijke werk” van maatschappelijke organisaties in de aanloop hiernaar, zei VN-woordvoerder Stephane Dujarric tegen persbureau AP. Volgens Guterres is de officiële inwerkingtreding van het verdrag, voorzien voor 22 januari 2021, „een betekenisvolle stap op weg naar de volledige eliminatie van kernwapens, het hoogste ontwapeningsdoel van de Verenigde Naties.”

Staten die het nieuwe document ondertekend hebben, verplichten zich ook op te treden tegen activiteiten die het bestaan van kernwapens in de hand werken, wat verder gaat dan alleen het voorkomen van nieuwe kernwapenprogramma’s. „Modernisering, onderzoek, financiering: dat zijn allemaal activiteiten die de massavernietigingswapens ondersteunen, en die dus illegaal worden”, aldus Snyder. „Het is aan de landen zelf om te bepalen hoe ze die activiteiten bestraffen. Maar zelfs het vooruitzicht op illegaliteit heeft een effect op instanties en bedrijven, hebben we in afgelopen jaren gezien.” Zo maakte het Nederlandse pensioenfonds ABP vorig jaar bekend definitief af te zien van beleggingen in kernwapens.

Kernmachten geven nog niet toe

ICAN richtte zich ook op andere thema’s die in de eerdere ontwapeningspogingen over het hoofd waren gezien, zoals een focus op mensenrechten-aspecten en de milieu-impact van de kernwapens. Het verbod moet de desastreuze gevolgen van een kernexplosie voorkomen en de symboliek rond de massavernietigingswapens doorbreken. „Met het verbod in de hand kunnen de landen zónder kernwapens, de meerderheid, stelling nemen”, zo stelde Beatrice Fihn, de Zweedse juriste die de ICAN-campagne leidt, eerder dit jaar in een gesprek met NRC.

Dat is een duidelijk andere toon dan in het Non-proliferatieverdrag, dat destijds uitging van kernwapens als geopolitieke troef. De vijf eerste kernmachten zijn nog altijd de permanente leden van de VN-veiligheidsraad - zij hebben daarmee een unieke en bepalende rol op het wereldtoneel. Geen van die landen – noch de landen die later een kernbom ontwikkelden – heeft tot nu toe het nieuwe verbod ondertekend. Sceptici vinden daarom dat het tekenen van het VN-kernwapenverbod weinig zin heeft. Nederland ziet bijvoorbeeld af van ondertekening totdat een kernmacht het heeft ondertekend. De Nederlandse regering heeft daarbij overigens een lastig probleem. Hoewel nooit officieel bevestigd, is het een publiek geheim dat Amerikaanse kernwapens liggen opgeslagen in Volkel. Ook dat is volgens het kernwapenverbod illegaal.

Het land met het grootste nucleaire arsenaal ter wereld geeft zich ondertussen niet gewonnen. Afgelopen week zette het Amerikaanse diplomatieke apparaat de tegenaanval in en stuurde een brief naar de ondertekenaars. Persbureau AP berichtte donderdag dat het via bronnen inzage had gehad in de brief die naar meerdere overheden is gestuurd. Daarin omschrijven de Verenigde Staten het VN-kernwapenverdrag als „een strategische fout” en vragen de landen hun ratificatieproces terug te draaien. Nu de vijftig benodigde handtekeningen binnen zijn, is er nog een overgangsperiode van negentig dagen waarbinnen dit kan.

„Het is logisch dat de kernmachten zich gepasseerd voelen”, aldus Snyder. „In de afgelopen 75 jaar vormde de vraag wie wel of niet een de kernbom heeft, een pijler onder de wereldpolitiek. Er werd macht aan ontleend, maar juist dat principe moeten we veranderen. Al kost zo’n omwenteling tijd en moeite.”