Opinie

De koning had vooral aandacht voor de eigen smart

Monarchie Deemoed is een van de moeilijkste rollen. verbaast zich over het koninklijk zelfpardon.

Het rommelt in vele Europese vorstendommen. Om zijn Spaanse kroon te redden diende Felipe VI zelfs zijn eigen vader en voorganger te royeren. Juan Carlos I was in opspraak geraakt door buitenechtelijke vrijages, rampzalige jachtpartijen en affaires met smeergeld en zwarte bankrekeningen. Een beetje zoals prins Bernhard, indertijd.

Met dit verschil: beducht voor een proces nam Juan Carlos de benen naar de Verenigde Arabische Emiraten. Daar koestert men nog geruststellend solide opvattingen over de onaantastbaarheid van koninklijke families. Je moet echter wel een oliestaat zijn om de toelages te kunnen betalen van alle emirs, prinsen, prinsessen plus hun aanhang. Dan is Nederland toch beter af met zijn Huis van Oranje, hoe vruchtbaar dat ook reeds vele generaties moge zijn.

In mijn vaderland België was de vader en voorganger van koning Filip eveneens in opspraak geraakt. Hij reed ooit een scheve schaats waaruit een dochter is ontsproten. Het meiske groeide uit tot beeldend kunstenares van betwistbare kwaliteit, maar ook tot een efficiënt verzwerende doorn in de zij van haar verwekker. Na veel processen en één bloedproef wist ze hem tot erkenning van zijn vaderschap te dwingen. Een mens vraagt zich weleens af: hoe zouden de Middeleeuwen eruit hebben gezien indien dna-tests toen al hadden bestaan? Hoeveel oorlogen waren vermeden of juist uitgebroken, gezien de inteelt en gearrangeerde huwelijken die ook toen al het compost vormden van de ware aristocratie?

Filip nodigde kort na het verdict zijn nieuwe halfzus uit voor een discreet gesprek ‘van mens tot mens’. Dat was, volgens de Belgische pers, een geste die warm afstak bij de jarenlange barse afwijzing van hun beider vader. Maar behalve als mooi gebaar werd de demarche gezien als een strategische meesterzet die het koningshuis zijn verloren aanzien deed herwinnen. En dat aanzien wás al flink opgevijzeld door de rol die Filip, verrassend uitgekookt, gespeeld had bij het vormen van een nieuwe Belgische regering. Het hielp dat Filip, uit hoofde van zijn private toekomst, de enige was die daar na anderhalf jaar palaveren nog steeds in geloofde. Maar vraag me niet wát hij juist heeft uitgespookt. Wat betreft ondoorgrondelijkheid kent de Belgische constructie alleen zijn meerdere in de Heilige Drievuldigheid, het geslacht der engelen en de Bermuda Triangle.

Hoe dan ook suggereerde de krant De Standaard van afgelopen donderdag – niet zonder hoffelijk leedvermaak – dat Willem-Alexander in de leer zou moeten gaan bij generatiegenoot en vroegere „houten Klaas” Filip. Dit naar aanleiding van Willem-Alexanders „pr-ramp” na een „slecht getimede familietrip naar Griekenland”.

Ik ben maar een eenvoudige buitenstaander, doch mijn stellige indruk is dat de Nederlandse koninklijke familie zich vooral in nesten werkt door op vakantie te gaan. Op het verkeerde moment, naar de verkeerde streek, in het verkeerde huis, met de verkeerde vrienden of de foute caravan, naar Oostenrijk, Mozambique of Griekenland — het is echt nóóit goed… Was ik een Oranje-Nassau? Ik kraakte het Paleis aan de Dam en ik verkaste nimmermeer.

Dan liep ik ook nooit meer het risico om zo diep en – het spijt me – zo stuntelig door het stof te moeten kruipen. Op het NOS Journaal, nog wel. En waarvoor? Om vergeving te smeken voor wat elke Nederlander of Belg zou doen mocht hij er de kans toe krijgen. Afreizen met inachtneming van ieder veiligheidsvoorschrift en met alleen maar je eigen bubbel. Iedereen met wie je knuffelt, dus. Maîtresses niet inbegrepen.

Lees ook: Wie had gehoopt dat het nu wel allemaal achter de rug zou zijn, had buiten Het Filmpje gerekend

Treurboeketten

Willem-Alexander werd tijdens het compassieclipje geflankeerd door zijn opvallend zwijgzame gade in haar nieuwste rol: Mater Dolorosa des vaderlands. Alleen het ‘Erbarme Dich’ van Bach ontbrak. Ze zaten op een te kleine sofa die getuigde van een of andere empirestijl. Rondom hen: treurboeketten en vergulde ornamenten. Achter hen: dikke, dure gordijnen. Alsook ramen die uitzagen op een tuin waar goddank de zon niet scheen, of je zou vermoeden dat het koninklijk paar nog immer in Griekenland vertoefde alwaar het, dankzij vernuftige decorstukken, de boel alsnog in de maling zat te nemen.

Net als alle verstokte republikeinen ben ik mateloos gefascineerd door monarchen, juist vanwege het onafgebroken theatrale keurslijf waartoe die stakkers zijn veroordeeld. Ze zijn eeuwig hoofdrolspeler in wat Fernando Pessoa „de maatschappelijke ficties” noemde. Mettertijd meer metafoor dan machthebber. In de letteren zijn ze dat altijd al geweest. Vaag verwijzend naar historische figuren tonen de koningsdrama’s van Shakespeare ons inleefbare personages van vlees en bloed, en wat zodoende elk mens bereid is op te offeren of te mispeuteren voor de kroon, zeg maar: de macht. Maar we zien ook wat het dragen van de kroon kan veroorzaken bij wie gedoemd is ze langdurig te torsen. Van hoogmoed tot verblinding, verveling tot zelfdoding, onthechting tot verbinding.

Mijn stellige indruk is dat de koninklijke familie zich vooral in de nesten werkt door op vakantie te gaan

Wandelende zinnebeelden

Essentieel daarbij is echter de kwaliteit van de taal waarmee deze wandelende zinnebeelden zichzelf openbaren, tot nut en lering van hun publiek. Net daar knelde dit keer het schoentje. Geloofwaardige deemoed is een van de moeilijkste rollen en door dit tv-script werd ze niet gediend. Wie schrijft zo’n monoloogje, overigens? Wie beslist over de voornoemde setting en over welke van de takes zal worden uitgezonden? Dat lijkt me de centrale tragiek van het hedendaagse vorstendom: zelfs over je woorden en whereabouts wordt door anderen gewikt en beschikt. Terwijl je, historisch gesproken, nog steeds omgeven bent door een aura van almacht.

„Het was onverstandig om geen rekening te houden met de inwerking van nieuwe beperkingen op onze samenleving”, zo begon Willem-Alexander, schuldbewust in de camera kijkend. Een passieve zinsconstructie bemoeilijkt echter alle inleving. Volgens mij had hij beter dit gezegd: „Ik had met mijn stomme kop moeten beseffen dat een snoepreisje naar de zon en een spotgoedkoop land voor velen onder jullie een mep in het gezicht betekende. Zeker nu jullie als Nuchtere Nederlanders op de rand staan van een algehele lockdown met universele mondkapjesplicht. Vergeef het ons. Mijn vrouw, mijn dochters en ik wisten niet wat we deden.” In plaats daarvan volgde nog een passieve zinsconstructie. „Het doet pijn uw vertrouwen in ons beschaamd te hebben.”

Lees ook: Durft premier Rutte nog wel nee te zeggen tegen de koning?

Emotionele chantage

Mijn goede, geweldige moeder was behalve amateuractrice ook een keizerin van de emotionele chantage. Dus ik decodeer de subtekst van zo’n zinnetje meteen heel anders dan de woorden die er staan. Volgens mij trokken ze, weinig subtiel, de aandacht naar de eigen smart, nog vóór ze de pijn van de toehoorders erkenden. Een militair zou spreken van een ‘pre-emptive strike’: „Ú voelt zich misschien beroerd – maar u zou eens moeten weten hoe volslagen miserabel wíj ons voelen door wat we hebben aangericht, niet het minst voor onszelf.”

Akkoord, van sommige zinsneden wist ik niet of ze hopeloos onbeholpen waren, dan wel radicaal geniaal. „Ons besluit om terug te keren is ingegeven door het besef dat we niet hadden moeten gaan.” Lees zo’n zin tien keer en je zou zweren dat hij uit een stuk van Samuel Beckett komt. Kamagurka kan ook.

Maar het ergste vond ik toch het slot, hoe goedbedoeld ook. „We zijn betrokken, maar niet onfeilbaar.” Wie een evidente waarheid al te pertinent te berde brengt, lijkt heimelijk te lonken naar het tegendeel.

Publieke zelfkastijding

Willem-Alexander zei het gepijnigd maar gedecideerd, op het verontwaardigde af. Als besluit van – tja: wat eigenlijk? Een slecht vermomd koninklijk zelfpardon? Of een korte publieke zelfkastijding in de traditie van Mao’s Culturele Revolutie? Ik vermoed het laatste. Zeker gezien de bijna neerbuigend goedkeurende politieke reacties achteraf, ook al leek het interieur niet bepaald op een communistisch cachot.

Maar juist dat is de essentie van het moderne koningschap in tijden van Netflix en Disneyworld. Het is glorieus vergulde gevangenschap. Plus de bereidheid werkelijk alles in het werk te stellen om haar nooit te beëindigen.

Niet dat ik het Willem-Alexander ten kwade duid. Niemand ziet graag zijn familiebedrijf kapseizen, zeker niet in tijden van corona. Wat moet, dat moet. Desnoods knarsetandend en zuchtend: de plicht roept. Voor de ene is dat een mondkapje, voor de andere een speech. Doe het nu maar! En verder geen gezeur! Daarin, en daarin alleen, was Willem-Alexander alsnog de perfecte spreekbuis van zijn getergde, corona-moeë volk. En van minstens één gebiologeerde kijker in de buurlanden.

Reageren

Reageren op dit artikel kan alleen met een abonnement. Heeft u al een abonnement, log dan hieronder in.