Hoe J.K. Rowling in Voldemort veranderde

Controverse J.K. Rowling ligt al enige tijd onder vuur vanwege haar vermeende transfobie, die ook uit haar nieuwe thriller zou blijken.

De vijfde thriller van J.K.Rowling die zij schreef onder het pseudoniem Robert Galbraith.
De vijfde thriller van J.K.Rowling die zij schreef onder het pseudoniem Robert Galbraith. Foto Hannah McKay/Reuters

Het leek er even op dat cancel culture ook J.K. Rowling, de auteur van de Harry Potter-serie, eronder zou kunnen krijgen – dat ze door haar lezers in de ban gedaan was, wegens onwelgevallige ideeën. De storm van Twitter-kritiek waarvan de Schotse schrijfster sinds de zomer het middelpunt is, ging maar niet liggen. Een maand geleden leidde dat tot de hashtag ‘#RIPJKRowling’, die trending topic was.

Deze week verschijnt in Nederland Kwaad bloed, de vertaling van Troubled Blood, de vijfde thriller die Rowling schreef onder het pseudoniem Robert Galbraith. De verschijning in het Verenigd Koninkrijk leidde vorige maand tot de laatste episode in een soap van verwijten en verontwaardiging over en weer tussen Rowling en activisten.

Het begon in juni, toen Rowling (14 miljoen volgers) op Twitter naar een artikel linkte over ‘mensen die menstrueren’. „Ik dacht dat we daar een woord voor hadden”, schreef ze. „Help me even. Wumben? Wimpund? Woomud?Women, vrouwen dus. Dat werd opgevat als: ‘vrouwen’ staat gelijk aan ‘mensen die menstrueren’, en dat was tegen het zere been van de transgender-gemeenschap. Daar vindt men: ook transvrouwen, hoewel zij niet als vrouw geboren zijn en dus niet menstrueren, zijn vrouwen. Hen sloot Rowling buiten, haar opmerking verried ‘transfobie’.

Olie op het vuur

Er was ook een voorgeschiedenis. Rowling had eerder tweets geliket die kritisch waren over transgenderrechten en steun betuigd aan een onderzoeker die in opspraak was geraakt omdat ze de onveranderlijkheid van iemands geslacht benadrukte. Haar ideeën waren die van „genderkritische” feministen, die ‘sekse’ ( biologische geslacht) hoger aanslaan dan gender (ervaren geslachtelijke identiteit). Tegenstanders noemen hen ‘TERFs’: trans-exclusionary radical feminists. Omdat zij alleen mensen met vrouwelijke biologische kenmerken vrouwen willen noemen.

Rowling wees de verwijten van de hand, maar deed dat in een uitgebreide blog die juist olie op het vuur bleek. Ze zei zich zorgen te maken over „het nieuwe trans-activisme”, dat vrouwen die te maken krijgen met vrouwenhaat zou aanmoedigen daaraan te „ontsnappen” door in transitie te gaan. Deze „transgender-trend” is omstreden: wetenschappelijke onderbouwing stond in een artikel dat later met excuses werd teruggetrokken. Het aantal vrouwen dat in transitie wil groeit „explosief”, wist Rowling, en het aantal spijtoptanten na geslachtsoperaties navenant. Cijfers van het Britse kenniscentrum Stonewall spraken dat tegen.

Rowling verzette zich tegen wetgeving die mogelijk maakt dat „alles wat een man hoeft te doen ‘om vrouw te worden’ is: zeggen dat hij er een is”, zo schreef ze. Dan kwam de veiligheid van vrouwen in het geding, aldus Rowling: als je voor die mannen „de deuren van toiletten en kleedkamers opent”, wordt het daar voor vrouwen „minder veilig”.

Genuanceerde kritiek en zorg in Rowlings ogen; volgens activisten waren het argumenten die transmensen verdacht maken en hun emancipatie tegenwerken. Rowlings schrijven werd verworpen door invloedrijke twitteraars met een persoonlijke transitie-geschiedenis. Ook sloten beroemdheden zich aan, onder wie acteurs uit de Harry Potter-films, Daniel Radcliffe en Emma Watson.

Verpeste jeugd

Kort daarna verscheen in het Amerikaanse tijdschrift Harper’s Magazine een open brief – ondertekend door 153 vooraanstaande schrijvers en journalisten – die een debatklimaat hekelden waarin „steeds minder kan worden gezegd”. Er heerste „een mode van publieke schandpalen en verkettering”, ook wel cancel culture genoemd. Daar had Rowling zich ook over beklaagd: dat ze haar ideeën kennelijk niet mócht verkondigen. Door de timing werd de brief, die refereerde aan antiracisme en #metoo-beschuldigingen, óók gelezen als een steunbetuiging aan Rowling, een van de ondertekenaars. Als een betoog tegen haar criticasters, woke activisten die streng zijn op uitlatingen die zij als racistisch, seksistisch of transfoob kwalificeren.

Dat verwijt van onverdraagzaamheid was niet geheel ten onrechte: op dit punt besloten fans die de discussie volgden dat hun geduld op was; zij wilden niets meer van Rowling horen – of lezen. Harry Potter-boeken werden uit persoonlijke boekenkasten verwijderd, hun jeugd „verpest” verklaard. Wat daarin zeker meespeelde was dat Rowling voorheen juist als woke gold: veel millennials, late twintigers en dertigers die met de boekenserie opgegroeid waren, hadden daaruit een wereldbeeld van vrijheid en zelfbeschikking opgedaan; als tegenwicht tegen de bloedzuiverheid die de fascistoïde booswicht Voldemort voorstond. Dat de schrijfster nu hamerde op biologische bepaaldheid, werd gezien als ‘Voldemort-achtig’.

Afschuw

De storm bereikte zo ook het domein van Rowlings fictie. En laaide op toen in september het nieuwe boek van Robert Galbraith verscheen. Privédetective Strike stuit daarin op een seriemoordenaar die zijn slachtoffers benaderde in vrouwenkleren. Dat is niet alleen een veelvoorkomend thema in misdaad- en horrorverhalen en, zoals Rowling in een interview benadrukte, aan de werkelijkheid ontsproten, maar was ook een verwijzing naar de theorie over mannen die vrouwenkleedkamers binnendringen – aldus critici. Dit was het laatste zetje voor verontwaardigde fans: ze veroordeelden de thriller ongelezen en de hashtag #RIPJKRowling werd trending op Twitter.

Was J.K. Rowling nu ‘dood’? Kregen de criticasters van cancel culture gelijk? Opnieuw verscheen er een open brief, in The Sunday Times, waarin 58 vooraanstaande kunstenaars hun afschuw uitspraken over de „beschimpingen en doodsbedreigingen” aan Rowlings adres. Ze noemden haar een slachtoffer van „een geniepige, eigenmachtige en misogyne trend op sociale media”. J.K. Rowling zei „extreem dankbaar” te zijn, ook voor de „duizenden mensen” die haar in brieven steun betuigden.

En in de wereld buiten activistisch Twitter lijkt de woede nog weinig effect te hebben: de nieuwe Robert Galbraith was een week na verschijnen het bestverkochte boek van het Verenigd Koninkrijk.

Luister ook naar deze aflevering van onze podcastserie NRC Vandaag: Harry Potter en de controverse rond J.K. Rowling

U kunt zich ook abonneren via Apple Podcasts, Stitcher, Spotify, Castbox of RSS.