Opinie

Leer volwassenen weer wat vrijheid is

Kiza Magendane

We mogen de coronacrisis dankbaar zijn dat ze ons dwingt na te denken over de noodzaak van leerplicht voor volwassenen. Kijk maar naar het mallotige gedrag van Viruswaarheid en andere ontspoorde critici van de coronamaatregelen. De Nederlandse overheid is in de ogen van deze demagogen vooral een dictatoriale bende die Covid-19 misbruikt om de vrijheid van haar eigen burger in te perken.

Toegegeven, mijn achtergrond verklaart mijn felheid. Ik ben in een Congolees dorp met relatief veel armoede geboren. Daarna heb ik de oorlog meegemaakt en in een vluchtelingenkamp geleefd; we sliepen in tentjes. Jaren heb ik geworsteld om mijn weg in Nederland te vinden. Door dit referentiekader heb ik geleerd om zaken in perspectief te plaatsen. De aanhangers van Willem Engel behoren niet tot de ongeveer 100 miljoen mensen die dit jaar mede dankzij de coronacrisis in de extreme armoede belanden, een overgroot deel van mijn oud-dorpsgenoten wel. Mensen, dat je een jaartje niet de polonaise kunt lopen is heus niet het eind van je vrijheid. Wees vooral dankbaar dat je in een land woont waar de overheid zich om jou bekommert met publieke voorzieningen en bijstand indien nodig.

Mijn persoonlijke achtergrond, en ontsteltenis, bieden op zichzelf onvoldoende basis voor een intelligente analyse van de dreigende ontsporing van vrijheid in het huis Nederland. Maar twee dode witte filosofen bieden voldoende munitie om te pleiten voor die leerplicht voor volwassenen.

De Zwitsers-Franse filosoof en essayist Benjamin Constant maakte in zijn monumentale rede ‘De la liberté des anciens comparée à celle des modernes (1819) onderscheid tussen twee type vrijheden. De antieke vrijheid berust op ideeën uit de klassieke oudheid en ziet vrijheid als een collectieve zaak. Je voorziet als burger in je eigen vrijheid door actieve deelname aan de publieke zaak. De moderne vrijheid richt zich daarentegen op het belang van individuele ontplooiing buiten de publieke ruimte. Die heeft ons verworvenheden zoals de vrijheid van meningsuiting gebracht, waardoor de Willem Engels van deze wereld de coronamaatregelen openlijk kunnen bevragen; ze zelfs als leugens verkopen.

De Brit Isaiah Berlin (1909-1997) maakte het beroemde onderscheid tussen positieve en negatieve vrijheid. Negatieve vrijheid gaat over de afwezigheid van beperkingen: iemand die dit weekend tegen zijn wens in niet de kroeg in mag, kan stellen dat de overheid hem in zijn vrijheid beperkt. Positieve vrijheid gaat over de aanwezigheid van kansen: je bent relatief vrij als je in een land woont waar je ondanks de lockdown en verlies aan inkomen toch overheidssteun krijgt en een dak boven je hoofd hebt.

De crux zit in het vinden van balans, zowel tussen positieve en negatieve vrijheid, als tussen antieke en moderne vrijheid. Dat is ingewikkeld in een samenleving waarin het maatschappelijk middenveld is uitgehold en de burger de overheid ziet als dienstverlener.

Constant waarschuwde al dat het gevaar van de moderne vrijheid is dat „wij in beslag genomen door het genot van particuliere onafhankelijkheid, al te gemakkelijk afzien van ons recht om deel te nemen aan de publieke macht”. De burger wordt een consument die verwacht dat de overheid zijn leven zo gemakkelijk mogelijk maakt – zonder zelf een politieke taak uit te voeren. Deze gemakzucht is een van de grootste bedreigingen voor het voortbestaan van onze samenleving. Daarom moeten wij het maatschappelijke middenveld de schone taak geven om volwassenen op te voeden. Opdat zij leren dat vrijheid zonder verantwoordelijkheid tot onvrijheid leidt.

Kiza Magendane is politicoloog en werkt bij denktank The Broker. Hij vervangt deze week Clarice Gargard.

Reageren

Reageren op dit artikel kan alleen met een abonnement. Heeft u al een abonnement, log dan hieronder in.