Opinie

Zo verschillend van ‘Karakter’

De roman ‘Karakter’ van F. Bordewijk is een klassieker. Is de film naar het boek, in 1997 gemaakt door Mike van Diem en nu gerestaureerd, dat inmiddels ook?

Peter de Bruijn

Aan de status van de klassieke roman Karakter van F. Bordewijk zal niet snel worden getornd. Bordewijks ‘roman van vader en zoon’ verscheen in 1938 en is nog steeds in druk. Hoe zit dat met de film naar het boek van Mike van Diem uit 1997? Die met een Oscar bekroonde film is onlangs gerestaureerd en opnieuw uitgebracht.

Echte Bordewijk-liefhebbers zullen gemengde gevoelens houden bij de film. De schrijver staat te boek als vertegenwoordiger van de nieuwe zakelijkheid. Zijn stijl is precies en beschrijvend; grote emoties blijven onder de oppervlakte borrelen. Dat is juist de schoonheid van zijn werk volgens Bordewijks biograaf Elly Kamp. In de film is dat wel anders. Meeslepende filmmuziek, epische camerabewegingen, imposante decors en sprekende kleuren – dit is geen zakelijkheid, dit is opera.

Jan Decleir speelt de brute deurwaarder Dreverhaven, die zijn buitenechtelijke zoon Katadreuffe in alles tegenwerkt: „Ik zal hem wurgen, ik wurg hem voor negen tienden, en dat éne tiende dat ik hem laat, dat kleine beetje asem zal hem groot maken.” Fedja van Huêt is in zijn eerste grote rol te zien als Katadreuffe; de zoon die koste wat het kost hogerop wil komen in de wereld. Betty Schuurman is Jacoba, de norse moeder die weigert Dreverhaven te trouwen.

Ze zijn drie uiterst koppige, norse en zwijgzame figuren. „Het verwante bloed heeft soms zijn duisternissen”, schrijft Bordewijk. Een flink aantal van die duisternissen heeft Van Diem in de film doen oplichten. Hij voegde dramatische gebeurtenissen toe, of heeft ze stevig aangedikt. Drie zulke introverte naturen laten botsen was voor de film misschien ook te veel van het goede geweest. Katadreuffe is een compleet andere figuur: niet zozeer fanatiek en gedreven, maar juist een sensitieve jongeman. Zijn gevoelsleven is voortdurend van zijn gezicht af te lezen. Van Huêt heeft iets weg van een komiek in een stille film. Dat past bij de tijd waarin de film zich afspeelt: Rotterdam in de jaren twintig.

Lees ook een interview met Mike van Diem over de digitale restauratie van ‘Karakter’: ‘Ik vond andere periodefilms veel te statisch’

Al met al is niet zo moeilijk te verklaren waarom Karakter zo aansloeg in Amerika; de film lijkt er bijna voor gemaakt. De roman gaat over de onophoudelijke, bikkelharde strijd om het naakte bestaan; Bordewijks inzet is ook maatschappelijk. In de film is de maatschappij slechts decor, het is in de eerste plaats familiedrama. Ook de liefdesgeschiedenis van Katadreuffe en zijn kantoorgenoot Lorna te George neemt relatief veel meer ruimte. De film en de roman zijn dus niet hetzelfde, ook niet in de ‘kern’ of in de ‘geest’. Maar dat hoeft ook helemaal niet. Beide zijn op hun eigen manier prachtig.

Wat zou Bordewijk van de film gedacht hebben? Misschien had hij de Hollywood-aanpak wel toegejuicht, hij had internationalisme hoog in zijn vaandel. In Karakter bracht hij een eerbetoon aan Rotterdam, juist vanwege het internationale karakter van de havenstad. „Ik voel voor het internationale, daarom voel ik voor deze stad. En dat stempel heeft hij gekregen van de zee, want de zee gaat niet over grenzen, de zee is op de wereld de enige werkelijke kosmopoliet.”

Peter de Bruijn is filmrecensent.