Groen EU-beleid moeilijk zonder flexibele boeren

landbouw De Europese Commissie wil een groene toekomst. Hoe moeilijk dat is, zal deze week blijken als er belangrijke besluiten over landbouwsubsidies genomen worden.

Europese boeren zijn sterk afhankelijk van de geldstroom uit Brussel en worden door aanpassingen geraakt.
Europese boeren zijn sterk afhankelijk van de geldstroom uit Brussel en worden door aanpassingen geraakt. Foto Lionel Lourdel/Getty Images

Terwijl ze druk bezig wil met haar groene toekomst, worstelt Brussel nu eerst nog met een geest uit het verleden. De Green Deal is inmiddels de locomotief die al het nieuwe beleid van de Europese Commissie voorttrekt, maar het blijkt lastig de grootste wagons eraan te koppelen: de verdeling van landbouwsubsidies. Nu deze week belangrijke besluiten vallen, wordt duidelijk hoe moeilijk het is die echt klimaatbestendig te maken. Traditioneel zijn de subsidies immers bedoeld om voedselproductie te stimuleren – en dat botst met de nieuwe ambitie de EU in 2050 CO2-neutraal te maken.

Ook Frans Timmermans, als vicevoorzitter binnen de Europese Commissie verantwoordelijk voor alles wat met klimaat samenhangt, erkende vorige week tijdens een webcongres dat een slechte uitkomst van lopende landbouwonderhandelingen zijn Green Deal in gevaar kan brengen. „Wat ik het meest vrees is verlamming”, aldus Timmermans. „Ik hoop niet dat we voor de verleiding vallen deze hervorming uit te stellen, want dat kunnen we ons niet veroorloven.”

Probleem voor de Commissie is dat er in zowel de lidstaten als het Europees Parlement weerstand is tegen al te strenge normen en hoge ambities. „Het gaat zoals verwacht: ze proberen alles af te zwakken”, aldus een EU-ambtenaar. Een EU-diplomaat werpt tegen: „Niet alles is te vangen in de Green Deal. Je moet ook rekening houden met wat haalbaar is!”

Lees ook: Staat in 2020 de stoep in Brussel vol met tractors?

Maar ook de Commissie krijgt kritiek van klimaat-ngo’s en groene partijen ; ze zou zich onvoldoende inspannen het landbouwbeleid met de Green Deal in overeenstemming te brengen. Zo laat de discussie ook zien welke lastige onderhandelingen wachten voor andere klimaatplannen. Verwatering van groene ambities dreigt voortdurend, net op het moment dat ze concreet worden.

Dat geldt zeker bij landbouwsubsidies. Europese boeren zijn sterk afhankelijk van de geldstroom uit Brussel en worden door aanpassingen direct geraakt. De klacht dat zij de afgelopen jaren al voortdurend aan steeds strengere normen en eisen moesten voldoen, vindt bovendien bij veel Europese politici een luisterend oor. Zie ook de Nederlandse stikstofdiscussie.

Een groene tornado door Brussel

Tegelijk is het een hervorming van de landbouwsubsidies cruciaal is voor Europees klimaatbeleid. Eerst en vooral door hun omvang: nog altijd gaat het grootste deel van de EU-begroting, een derde, naar landbouw. De komende zeven jaar gaat het om circa 350 miljard euro. Daarmee is het voor Brussel de manier om de klimaattransitie met geld te stimuleren. In het verleden slaagde men daar matig in, constateerde ook de Europese Rekenkamer begin dit jaar in een vrij vernietigende evaluatie van vergroeningsmaatregelen.

Daarbij komt dat de miljardensteun aan de intensieve landbouw aantoonbaar bijdraagt aan biodiversiteitsverlies en broeikasuitstoot. Juist deze maandag publiceerde het Europees Milieuagenschap haar jaarlijkse rapportage over de staat van de Europese natuur, waarin de achteruitgang van biodiversiteit weer direct wordt gekoppeld aan ‘intensieve landbouwpraktijken’.

Maar terwijl er sinds december vorig jaar een soort groene tornado door Brussel trok, heeft die de plannen voor de landbouw grotendeels gespaard. Voor een deel om praktische redenen: omdat onderhandelingen over het zogeheten ‘Gemeenschappelijke Landbouwbeleid’ (GLB) notoir lang duren, dateert het voorstel voor het beleid dat vanaf volgend jaar had moet gaan gelden nog uit 2018. „Onder een ander gesternte”, zegt een EU-ambtenaar nu.

Nieuw voorstel stuitte op verzet

Na de lancering van de Green Deal riepen groene partijen en klimaat-ngo’s de Commissie afgelopen jaar op met een nieuw voorstel te komen. Maar dat stuitte ook binnen de Commissie op verzet. Een nieuw plan zou flinke vertraging opleveren en een motie van wantrouwen zijn voor de zittende landbouwambtenaren – die ook niet allemaal even enthousiast zijn over de nieuwe groene koers.

Timmermans presenteerde in mei wel de ‘Farm to Fork-strategie’, waarin ambitieuze doelen werden gesteld: voor de komende tien jaar een halvering van pesticidegebruik en een verdrievoudiging van het aandeel biologische landbouw.

Over wat de status van dat document is, verschillen in Brussel de meningen. „Bij ons ligt alleen het Commissievoorstel uit 2018 op tafel”, aldus een EU-diplomaat. Afgelopen weken probeerden commissieambtenaren Europarlementariërs te bewegen extra groene normen toe te voegen. Bijvoorbeeld door in de teksten een expliciete link te maken met de Green Deal, of door een deel van de landbouwsubsidies specifiek te koppelen aan groene doelen, via zogeheten ‘ecoregelingen’.

Dat laatste staat nu inderdaad in het voorstel van het EP. Dat soort ‘ecoregelingen’ is een beloningssysteem voor boeren die bepaalde milieuvriendelijke vormen van landbouw toepassen. Dat het EP er nu voor pleit dat voortaan een deel van de subsidies verplicht via zulke regelingen wordt verdeeld, ziet Europarlementariër Jan Huitema (VVD) als winst. „Maar nog belangrijker is dat die regelingen goed dichtgetimmerd zijn en alleen voor echt groene praktijken gaan gelden. Daarin zijn we volgens mij geslaagd.”

Te weinig harde voorwaarden

Volgens Europarlementariër Bas Eickhout (GroenLinks) schort het juist aan harde voorwaarden. „Als ik kijk naar het lijstje, dan kunnen boeren ook een beloning krijgen als ze de huidige situatie behouden. Zo stellen die regelingen niks meer voor.” Die vrees uiten ook Commissieambtenaren. Via amendementen wordt de inzet van het EP tijdens deze week mogelijk nog aangescherpt.

Ligt er eind deze week een voorstel, dan beginnen de onderhandelingen met de lidstaten. Zij willen deze week hun inzet vastleggen en zullen vrijwel zeker minder hoog inzetten dan het EP. „Je kunt niet via allerlei nieuwe eisen de landbouwgrond steeds verder blijven verminderen”, aldus een EU-diplomaat. „Je moet ook aan de voedselproductie denken.”

Het is een argument dat in Brussel meer weerklank vindt. Juist het afgelopen jaar, toen schaarste aan allerlei goederen ontstond, realiseerde Europa zich hoe belangrijk haar grote voedselzekerheid is. Hard snijden in de steun aan boeren kan in 2020 gevoeliger liggen dan voorheen.

Wat het resultaat van de onderhandelingen ook wordt, veel hangt de komende jaren af van hoe streng nieuwe normen in de praktijk getoetst gaan worden, door Brussel én de lidstaten zelf. En: ondertussen komt er ook nieuwe wetgeving aan, bijvoorbeeld over het gebruik van pesticides, waarmee vervuilende landbouw ook moet worden teruggedrongen.

Eickhout vreest dat het onvoldoende is. „De Commissie zegt met de wortel en de stok te willen werken. Wetgeving is je stok, maar het GLB is je wortel. Door te slappe voorwaarden is je wortel waardeloos.”

Timmermans benadrukte vorige week dat de discussies over natuur, landbouw en voedsel vooral breder moeten worden gevoerd, en consumenten ook bereid moeten zijn meer voor hun eten te gaan betalen. „Het landbouwbeleid is altijd beschouwd als een niche, als iets dat in een hoekje van Brussel uitonderhandeld werd. Maar dat kunnen we niet meer doen. Als we hervormingen willen moeten we de boeren aan boord hebben. Maar als boeren een toekomst willen moeten ze ons ook aan boord hebben om hen de middelen te geven.”