Verstoppertje spelen met gerecycled plastic

Afvalverwerking Nederlands plasticafval dat verbrand of gestort wordt, telt in de statistieken gewoon mee als gerecycled. De industrie meet alleen wat er gesorteerd wordt, niet wat daadwerkelijk tot een nieuw product wordt omgevormd.

Bij Van Werven Recycling maken ze van plasticafval een grondstof voor nieuw plastic.
Bij Van Werven Recycling maken ze van plasticafval een grondstof voor nieuw plastic. Foto Eric Brinkhorst

Ze verschenen deze lente van de ene op de andere dag in het landschap: vreemd aandoende objecten midden in de weidse landerijen bij Biddinghuizen in Flevoland. Sneeuwwit zijn ze, en manshoog. Inmiddels staan er op de kavel duizenden naast elkaar – lange muren van big bags. De zakken zijn gevuld met ontelbare kleine plastic schilfers: gewassen en reukloos, alsof het zaadjes zijn, in allerlei kleuren.

Ton van der Giessen zette ze er neer, de baas van plasticrecyclingbedrijf Van Werven Recycling. Hij huurde er een extra lap grond voor. Niet om koeien te laten grazen of bloemkool te verbouwen, maar om de uitpuilende voorraad van zijn bedrijf onder te brengen. Het plastic groeide hem het afgelopen jaar letterlijk en figuurlijk boven het hoofd.

Foto Eric Brinkhost
Foto Eric Brinkhost
Foto Eric Brinkhosthorst
Van Werven plasticafvalrecycling
foto’s Eric Brinkhorst

Bij Van Werven Recycling maken ze van plasticafval een grondstof voor nieuw plastic. Plastic van gemeentelijke ‘milieupleinen’, waar burgers hun grofvuil kwijt kunnen, en van bedrijven uit heel Europa vindt zijn weg naar Flevoland, 85.000 ton (85 miljoen kilo) per jaar. Daar wordt het handmatig gesorteerd, gewassen en verpulverd tot ‘recyclaat’ – een grondstof waarvan nieuw plastic kan worden gemaakt. Elk jaar kunnen we daarmee de Johan Cruijff Arena tot de rand toe vullen, zeggen ze trots bij Van Werven. Maar een deel van die massa staat nu te verpieteren op een akker. En sinds kort hebben ze ook nog de productie moeten verlagen.

Hoe kan dit? Wat is er aan de hand in afvalland?

Werkloze muur van plastic

Nederland tuigde de afgelopen jaren een fijnmazig systeem van afvalscheiding en verwerking op. Doel: meer recyclen, in de huishoudens, op de gemeentelijke milieupleinen, op kantoren en bij bedrijven. Maar de resultaten vallen tegen. Betrouwbare cijfers zijn moeilijk te vinden en het sorteren van plasticafval wordt meer aangemoedigd dan de recycling ervan, zo blijkt uit onderzoek van NRC in samenwerking met journalistencollectief Lighthouse Reports.

Voor Math Oehlen, een gepensioneerd ambtenaar die voor de Limburgse gemeente Weert het afvalbeleid vormgaf en zich al jaren roert in het afvaldebat, is het probleem helder: „Het is je reinste onzin om plastic circulair te maken. Plastic is in essentie slecht recyclebaar en wordt vaak voor eenmalig gebruik vervaardigd. Dit afvalscheidingssysteem is een denkfout. Waarom zou je met zwaar gesubsidieerd plastic andere producten verdringen?”

Lees hier het eerste deel van het onderzoeksverhaal: hoe een Nederlands dropzakje kon eindigen in een Turkse berm

Terwijl overheden jaarlijks de ambities voor recycling verhogen en bedrijven en huishoudens naarstig hun plasticafval scheiden, raken ze in de polder van Biddinghuizen hun halffabrikaten nauwelijks kwijt. De recycling van plastic ligt plat mede door de lage olieprijs, vertelt Ton van der Giessen. Fabrikanten van verpakkingen, buizen, bumpers, andere auto-onderdelen of bijvoorbeeld tassen maken liever plastic van goedkope olie dan van het duurdere recyclaat. En het navrante is: de werkloze muur van niet-gerecycled plastic is in de statistieken alvast als gerecycled meegeteld.

200 miljoen voor Afvalfonds

Een argeloze bezoeker van de website van het Nederlandse Afvalfonds kan het niet ontgaan: „79 procent van alle verpakkingen gerecycled”, juicht de site. De stichting uit Leidschendam, een vehikel van de verpakkingsindustrie, is de belangrijkste regisseur in Nederland van de afvalstromen van verpakkingen.

Het fonds incasseert jaarlijks 200 miljoen euro van circa 2.500 bedrijven die verpakkingen maken en keert het uit aan de gemeentes en sorteerders die zich over het tweede leven van verpakkingen ontfermen. Nederland recyclet ruim de helft van alle plastic verpakkingen, zo is de claim, 52 procent in 2018.

Lees ook: Afval scheiden moet, maar heel Nederland doet het anders

Alleen: dat blijkt dat niet waar. De industrie meet alleen wat er gesorteerd wordt, zoals de Europese regelgeving voorschrijft, en niet wat daadwerkelijk tot een nieuw product wordt omgevormd. Anders gezegd, niemand houdt bij hoeveel van het op de markt gebrachte plastic wordt gerecycled.

De praktijk is dat er gezeuld wordt met een omvangrijke stroom laagwaardig plastic, product van huisvlijt en sorteerijver. Hoe zinvol is dat? „Vanuit het oogpunt van de maatschappelijk welvaart niet kansrijk”, concludeerde het Centraal Planbureau drie jaar geleden al. De beleidsanalisten hielden bij hun kritische overweging al rekening met de ecologische winst en beperkte CO2-reductie. De maatschappij heeft er meer baat bij als veel van dat plastic verbrand wordt zonder het circus van sortering, is de slotsom van economen Raymond Gradus en Elbert Dijkgraaf die de maatschappelijke kosten onderzochten.

Plastic in de verbrandingsoven

Ruwweg een derde van de plasticstroom van Nederlandse huishoudens gaat alsnog de verbrandingsoven in, schatten ze in de sector. Sorteerders staan niet te springen om deze informatie te delen. Het verbranden levert de sorteerder geen geld op, dat kost geld, daar moet-ie voor betalen.

Het aandeel moeilijk te verwerken plastic is een kwart tot de helft – de schattingen van afvalverwerkers en wetenschappers lopen uiteen. Het is niet geschikt voor het maken van nieuwe plastic flessen, maar een laagwaardig mengsel dat vooral door Duitse recyclers wordt verwerkt tot bermpaaltjes, pallets, palissades en parkbankjes. Daarbij krijgen de recyclers geld toe bij het plastic om die producten te maken.

Een onbekend deel wordt alsnog in Duitsland verbrand. Dat geëxporteerde plastic komt als volledig gerecycled in de statistieken terecht, net als het recyclaat van Van der Giessen, ook al wachten de verpulverde plasticschilfers in Biddinghuizen nog op hun tweede leven.

Op Wageningen University & Research bestudeerden onderzoekers samen met internationale collega’s de situatie achter de statistieken voor het Nederlandse systeem van inzameling van plastic verpakkingen, metalen verpakkingen (blik) en drankpakken (pmd). De daadwerkelijke recycling ligt een kwart lager dan formeel gerapporteerd wordt, was hun slotsom in december 2019. Ruwweg een derde van de pmd-emmer wordt omgezet in recyclaat.

Daarmee dragen overheden en het Afvalfonds alleen de geflatteerde cijfers uit. Niet zonder risico’s, waarschuwt de Algemene Rekenkamer: „Doordat alleen verpakkingen worden gerecycled, gaat bruikbaar plastic in de verbrandingsoven verloren. Het maatschappelijk draagvlak voor plastic scheiden kan afnemen als burgers zich realiseren dat van al het plastic dat zij gescheiden inzamelen, alleen de plastic verpakkingen gerecycled worden en de rest dus alsnog verbrand wordt.”

Sinaasappelnetjes zijn een probleem

Intussen scheiden Nederlandse huishoudens steeds meer vuilnis. Van 32 procent in 1993 naar 60 procent vorig jaar. De zak met restafval is in de loop der jaren gestaag geslonken, van 263 naar 165 kilo per jaar per inwoner. De toewijding om plastic, blik en karton in de huiselijke keuken apart in te zamelen culmineert in een indrukwekkende stroom plastic. Een gevolg van overheidsbeleid. Goed gescheiden afval is beter te recyclen, zo is de gedachte.

Maar afvalverwerkers kampen met plastic dat in kwaliteit achteruitkachelt. Sinaasappelnetjes zijn al jaren een crime, net als zwart plastic, doordrukstrips, broodzakken die uit een combinatie van papier en plastic bestaan, cassettebandjes – haal die maar eens uit het afval. Ook uiterst lastig: halfvolle flessen die de rest van het plastic besmeuren; de doorzichtige velletjes tussen de vleeswaren; touw; luiers; biologisch afbreekbare verpakkingen als zakjes van maïs of palmvezel; tuinslangen; partytenten, ga zo maar door.

Sinaasappelnetjes zijn moeilijk te recyclen.
Medicijnverpakkingen zijn niet altijd makkelijk te recyclen.
Plastic touw is moeilijk te recyclen.
Moeilijk te recyclen plastic.

Plastic mag maximaal 15 procent vervuiling hebben. Sorteerfabrieken keuren de laatste tijd de aangeboden partijen gescheiden plastic van gemeentes op voorhand af. Ze zijn te vervuild en moeten extra gewassen worden of alsnog verbrand. Maar cijfers over afgekeurde partijen zijn niet openbaar. „Hierover zijn geen openbare en transparante gegevens beschikbaar”, zegt Ulphard Thoden van Velzen, verpakkingsmaterialenexpert van de Wageningen University & Research.

En de prikkels zijn pervers. De vergoedingen van het Afvalfonds lokken ongewenst gedrag uit, weet Ton van der Giessen. Sorteerders krijgen betaald per gewicht afgeleverd plastic, niet voor de mate waarin recyclebaar plastic is geselecteerd. Ook de recycling-doelstellingen zijn geformuleerd in hoeveelheden in plaats van de kwaliteit van het plastic. Alles draait om het tonnage gesorteerde afval dat uiteindelijk door het systeem wordt uitgespuwd.

Gevolg: de samenleving scheidt en sorteert dat het een lieve lust is maar de volgende stap, de daadwerkelijke recycling, krijgt weinig aandacht. Sorteerders poepen te veel laagwaardig gemengd afval uit waarvoor een bestemming moet worden gezocht. En recyclers als Van Werven maken te veel halffabrikaten waaraan geen behoefte is en waarvoor, door de lage olieprijs, nu geen markt bestaat.

Europa mist recyclingindustrie

Veel plastic is alleen te recyclen tot een laagwaardig product. In alle ambities voor de circulaire economie vergeet Europa dat zij niet over de industrie beschikt om al dat afval te recyclen. Die zit wel in Zuidoost-Azië. „Dat is een serieuze denkfout”, zegt onderzoeker Thoden van Velzen. „Dat kan je de politiek aanrekenen, niet de mensen die dat beleid moeten uitvoeren.”

Producenten van verpakkingen zouden meer aangemoedigd moeten worden verpakkingen te maken die je kan recyclen, vinden ze in de afvalsector. Bijvoorbeeld door voedingsconcerns die niet-recyclebaar plastic gebruiken veel meer te laten betalen dan producenten die wel makkelijk recyclebare verpakkingen gebruiken. En afvalverwerkers lobbyen ervoor dat de industrie verplicht wordt een deel van zijn plastic van gerecycled materiaal te maken. Staatssecretaris Stientje van Veldhoven (Milieu, D66) staat daar positief tegenover, maar ze wil niet te veel uit de pas lopen in Europa.

Intussen zijn data over plastic, ook internationaal, dikwijls niet betrouwbaar. De Europese Rekenkamer waarschuwt ervoor dat veel cijfers onvergelijkbaar zijn en iedereen weer andere methodieken hanteert met grote foutmarges. Zij maakte eerder deze maand bekend dat Slovenië op papier een steeds groter deel van recyclebaar plastic importeert, terwijl het zelf geen recyclebedrijven heeft. Dat is waarschijnlijk een gevolg van de functie van het land als doorvoerhaven. Litouwen is kampioen recyclen van Europa: de EU-lidstaat claimt bijna driekwart van al zijn plastic te recyclen, gevolgd door Bulgarije en Cyprus.

In Europa zal het registreren van recycling verbeteren, is de verwachting. Vanaf begin volgend jaar mag gerecycled plastic niet meer aan de bedrijfspoort van de recycler worden gewogen, maar pas nadat het gefilterd en gewassen is. „Zonder ketchup, mayo en Joppi-saus”, zegt Ton van der Giessen. Dan zal het tonnage gerecycled plastic met ruwweg een kwart dalen, zo is de verwachting. De 52 procent recycling van plastic verpakkingen die de overheid en het Afvalfonds nu uitdragen zal naar verwachting in een keer naar de 40 procent duikelen.

Maar de nieuwe meetmethode zal het probleem van Van der Giessen niet oplossen. Die blijft zitten met zijn halffabrikaten plastic of krijgt er een te lage prijs voor. Voor investeerders in de recyclingindustrie is dat een somber vooruitzicht. Voor de Nederlandse recyclingstatistieken maakt het niet uit. Die blijven er onverminderd zonnig uitzien.

Luister ook naar deze aflevering van onze podcastserie NRC Vandaag: Wat doet ons plastic afval in Turkije?

U kunt zich ook abonneren via Apple Podcasts, Stitcher, Spotify, Castbox of RSS.