Analyse

De vraag is waarom Rutte niet vooraf inzag dat de reis van de koning onverstandig was

Herfstvakantie koning De premier kan niet anders dan de verantwoordelijkheid op zich nemen. Maar vraag is wel hoe goed de antenne van de koning is.

Koning Willem-Alexander en koningin Máxima vorige week op Paleis Noordeinde
Koning Willem-Alexander en koningin Máxima vorige week op Paleis Noordeinde Foto Patrick van Katwijk / ANP POOL ROYAL IMAGES

Elke maandagmiddag hebben de koning en de premier overleg op het paleis. Wat daar gezegd wordt, is geheim. Dus óf premier Mark Rutte vorige week de herfstvakantieplannen van de koning goedkeurde of afraadde, is onbekend.

Feit is dat na twee dagen ophef, de premier zondagochtend in een brief aan de Tweede Kamer meldde dat hij „een verkeerde inschatting” heeft gemaakt. Hij wist dat het koninklijke gezin naar Griekenland zou gaan en heeft „te laat beseft” dat die reis „niet langer te rijmen was met de oplopende besmettingen en de aangescherpte maatregelen”.

Lees ook het commentaar van NRC: Durft premier Rutte nog wel nee te zeggen tegen de koning?

„Dit had mij eerder aanleiding moeten geven tot heroverweging van de voorgenomen vakantie. Voor het voorgaande draag ik de volledige ministeriële verantwoordelijkheid.”

Rutte kan niet anders. Artikel 42 van de grondwet meldt: „De koning is onschendbaar, de ministers zijn verantwoordelijk.” De koning hoeft dus zelf geen uitleg te geven, Rutte wel. Hoewel het hier om een privéreis ging, moet de premier, zo schrijft hij, immers beoordelen of „het openbaar belang in acht wordt genomen”.

Adviseurs op het paleis

Vraag blijft waarom niemand – premier of de adviseurs van de koning op het paleis – vooraf heeft voorzien dat de reis onverstandig was, en de koning met klem ontraadde te gaan. Of desnoods had voorzien dat de vakantie zou leiden tot ophef, en de koning daarom afraadde te gaan.

Het gezin ging inderdaad naar een codegeelgebied, wat mag. Maar het kabinet sprak vorige week opnieuw Nederlanders streng toe zo weinig mogelijk te reizen. Tijdens de persconferentie van dinsdag werd dat nog eens benadrukt door premier Rutte, die tevens iedereen opriep „realistisch” te zijn en „verantwoordelijkheid” te nemen.

Lees ook: ‘De vakanties zijn heilig voor het koninklijk huis’

Het is bovendien niet de eerste keer dat de koning voor commotie zorgt als het over zijn omgang met de coronaregels gaat. In de zomer lieten hij en koningin Máxima zich fotograferen met een Griekse restauranthouder. Dergelijke foto’s van bekende klanten met de eigenaar hangen in talloze restaurants. Maar dit kiekje werd genomen terwijl iedereen geacht werd afstand te nemen. „In de spontaniteit van het moment hebben we daar niet goed opgelet”, schreven Willem-Alexander en Máxima achteraf.

Minder berouw

Ditmaal toont het echtpaar minder berouw. „We zien de reacties van mensen op berichten in de media. En die zijn heftig, en die raken ons”, staat in de verklaring. Niet het inzicht in dat de reis geen goed idee was, maar de ophef deed hen besluiten de vakantie in Griekenland af te breken.

Lees ook: Koning en koningin na overtreding coronaregels: ‘niet goed opgelet’

Het roept de vraag op hoe goed hun inschattingsvermogen is, hun antenne over wat er écht speelt in de samenleving. Willem-Alexander zei aan het begin van de eerste lockdown, in maart, in een toespraak dat het „belangrijk” was „alle aanwijzingen” van instellingen en experts op te volgen. En wees op het belang van „solidariteit”.

Sindsdien staan de werkbezoeken van de koning en Máxima bijna helemaal in het teken van de coronacrisis. Ze reizen en videobellen juist om te horen wat er leeft. Donderdag nog, een dag voor de vakantie, nam Willem-Alexander dagboeken in ontvangst en ging hij in gesprek met onder anderen een gepensioneerd huisarts, een student en een vakkenvuller over hun ervaringen met corona. En onder elk persbericht na afloop van zo’n fysiek bezoek staat dat het „plaatsvond met inachtneming van de geldende richtlijnen ter bestrijding van het coronavirus”.

Vicepremier

Rutte zal het in debat met de Tweede Kamer mogen uitleggen. Dan zal vermoedelijk ook de vraag worden gesteld waarom vicepremier Hugo de Jonge vrijdag bij de wekelijkse persconferentie overvallen werd door vragen over de koninklijke reisplannen. Temeer omdat de premier ook schrijft dat bij de voorbereiding van de persconferentie gesproken was over de mogelijke vakantie. Maar navraag gaf toen geen duidelijkheid.

In zijn brief schrijft de premier dat „conform de bij dit onderwerp gebruikelijke werkwijze” De Jonge niet was geïnformeerd. Dat is staatsrechtelijk niet fout, maar het roept wel vragen op over de collegiale samenwerking.