Opinie

Volk van buiten

Tommy Wieringa

Een crisis zonder verantwoordelijke is voor veel mensen ondraaglijk. Er wordt een ontlading verlangd, zoals een orgasme bij seks; opgehoopte energie die een uitweg zoekt. Als water kiest de roep om een schuldige de weg van de minste weerstand. De geschiedenis wijst uit dat onschuldigen de best gekwalificeerde slachtoffers zijn om de woede op te koelen. Door een schuldige aan te wijzen wordt het onwrikbare patroon van oorzaak en gevolg hersteld, we hoeven niet langer verloren rond te spartelen in een poel van willekeur en betekenisloosheid.

Ook de huidige pandemie vraagt om schuldigen. Alleen is het complex van overbevolking, ontbossing, zoönosen en meer dan een miljard globale reisbewegingen per jaar te ingewikkeld om als verantwoordelijke te kunnen dienen. De Amerikaanse president begreep dat goed toen hij covid-19 probeerde om te dopen tot ‘China-virus’. Daarna waren het de buitenlanders die corona in zijn land hadden verspreid en sloot hij de luchthavens voor vluchten uit Europa. Toen dat niet hielp en het virus ijzerenheinig zijn gang bleef gaan, richtte Trump zijn sarcastische drift op onderzoekers, Democratische gouverneurs, de pers en mensen die de veiligheidsvoorschriften wel in acht namen. Alles voldeed, zolang zijn woede-energie zich maar kon ontladen.

Aangezien er niemand gevonden kan worden die persoonlijk schuld draagt aan de pandemie (tenzij je in complotten gelooft, dan is Bill Gates je man), moet de schuld worden gezocht in secundaire factoren. Een overheid die faalt, kerkgangers, jongeren die zich niet aan de regels houden, de leugenpers, carnavalsvierders, het neoliberalisme of nalatige cafébazen; het is met corona even simpel als ingewikkeld om een goede zondebok te vinden.

Het duurde dan ook even voordat iemand als Geert Wilders zijn draai gevonden had. Vorig weekeinde had hij eindelijk beet: Fatima en Mohammed houden IC-bedden bezet die voor Henk en Ingrid met kanker of hartklachten zijn bedoeld, schreef hij op Twitter. Om Fatima en Mohammed van hun slachtofferkenmerken te ontdoen, moet hij ze van daderkenmerken voorzien: zo werden ze Fatima en Mohammed ‘die onze taal niet spreken en lak hebben aan de regels’. Via zo’n schandelijk handigheidje veranderden ze van coronapatiënten met een beademingsbuis in hun keel naar geniepige parasieten die moedwillig op de IC waren beland.

De kans is echter groot dat ze op de IC broederlijk naast Henk en Ingrid liggen, want mensen onderaan de maatschappelijke ladder zijn ongeacht hun herkomst altijd een stuk ongezonder, ook voor de pandemie al; ze vertonen vaker onderliggende klachten, hebben minder goede toegang tot de zorg en beschikken niet over voldoende kennis over het virus omdat ze slecht geïnformeerd zijn of de taal niet goed beheersen. Mensen met een migratie-achtergrond zijn bovendien oververtegenwoordigd in contactberoepen, zoals de gezondheidszorg of andere sectoren met een hoog besmettingsrisico, zoals de vleesindustrie of de tuinbouw. ‘Het virus treft iedereen’, stelt econoom André Decoster in het Vlaamse tijdschrift Knack, ‘maar niet iedereen wordt in gelijke mate getroffen. Het virus treft de mensen met een laag inkomen of die onderaan op de maatschappelijke ladder staan veel zwaarder’. Corona is niet de grote gelijkmaker, maar voltrekt zich langs de steeds diepere kloof tussen arm en rijk, tussen lage en hoge afkomst.

Dat er zoveel mensen met een niet-Westerse achtergrond op de IC’s liggen, zoals het hoofd van de IC-afdeling van het Amsterdamse VUmc vorige week opperde, heeft complexe sociaal-maatschappelijke oorzaken, maar die komen Wilders niet van pas. Liever vernedert hij zieltogende coronapatiënten met een migratie-achtergrond – een nieuw dieptepunt in zijn smaadrepertoire.

Zo treft de banbliksem met enige vertraging dan toch de Ander. Er is alleen een gradueel verschil tussen Wilders die migranten beschuldigt en de middeleeuwse priester die zijn gemeente voorhoudt dat joden de pest verspreiden omdat ze bronnen vergiftigen. Bij beiden wordt de gezondheid en het voortbestaan van de eigen mensen bedreigd door volk van buiten en uitdrijving verlangd. Het ‘minder, minder’ staat in een lange traditie.

Tommy Wieringa schrijft elke week op deze plek een column.