Rutte moet ‘generaal’ zijn, maar aarzelt

Eenheid Het kabinet is intern verdeeld over de corona-aanpak. Dat leidt tot onvrede over de koers en de communicatie.

Premier Rutte (links) erkende eerder deze week in de Kamer dat de communicatie over coronaregels niet goed was.
Premier Rutte (links) erkende eerder deze week in de Kamer dat de communicatie over coronaregels niet goed was. Foto Bart Maat/ANP

Afgelopen zomer, toen het coronavirus aan een gestage, nieuwe opmars bezig was, hielden fractievoorzitters en kabinetsleden elkaar voortdurend voor dat politieke verdeeldheid het allerergste was dat kon gebeuren in de aanpak van de crisis. Als de coalitie van Rutte III (VVD, CDA, D66 en ChristenUnie) verdeeld zou raken, zou zij „het verkeerde signaal” aan burgers geven. Kritische fractievoorzitters als Rob Jetten (D66) kregen dat ook te horen uit het kabinet: ga er niet té hard in. Eendracht!

Nu, enkele maanden verder, is de tweespalt veel zichtbaarder dan destijds. „Er is discussie, ook in het kabinet”, erkende premier Mark Rutte (VVD) afgelopen woensdagavond in de Tweede Kamer. ‘Discussie’ komt volgens Rutte ook voor onder leden van het Outbreak Managament Team (OMT), wat de afgelopen dagen onder meer bleek uit kritische opmerkingen van OMT-lid Diederik Gommers.

In het kabinet is een oude scheidslijn steeds duidelijker zichtbaar geworden. Aan de ene kant staat Hugo de Jonge, minister van Volksgezondheid én CDA-lijsttrekkker. Hij is door Rutte aangewezen als ‘chef corona’. De Jonge kijkt volgens betrokkenen primair vanuit het medische belang naar de crisis. Het virus moet worden ‘uitgestampt’, zegt hij vaak, om te voorkomen dat de gezondheidszorg overstelpt raakt door een nieuwe golf van patiënten.

Economisch belang

Er wordt door ministers ook een ander verhaal verteld: je moet niet alleen het virus hard bestrijden, maar ook oog houden voor de economische effecten van maatregelen. Daarmee kun je, indirect, óók de gezondheid schaden. Want mensen komen werkloos thuis te zitten, voelen zich eenzaam, somber of angstig. Drie ministers met een (sociaal-)economisch belang nemen hierin het voortouw: Wopke Hoekstra (Financiën, CDA), Eric Wiebes (Economische Zaken, VVD) en Wouter Koolmees (Sociale Zaken, D66). Zij hebben bovendien kritiek op de manier waarop het ministerie van VWS, van De Jonge dus, met de crisis omgaat. Een crisis beheersen kan alleen als het testbeleid en het bron- en contactonderzoek in orde zijn, zeggen zij. Dat is nog lang niet goed geregeld.

In het kabinet klinken instemmende geluiden van andere ministers. Gaat er niet te véél op slot voor een ziekte die toch vooral gevaarlijk is voor chronisch zieken en ouderen? Wat blijft er over van de economie als dit nog veel langer doorgaat? Pikant detail: De Jonge staat tegenover zijn oude frenemy Wopke Hoekstra, met wie hij lange tijd om het leiderschap van het CDA leek te concurreren, tot Hoekstra zich terugtrok als mogelijke kandidaat. Zoals een betrokkene het formuleert: „De gezamenlijkheid is weg.”

De generaal

Op zulke momenten is strakke regie nodig van de minister-president, zegt Henri Kruithof, politiek insider en voormalig woordvoerder van de VVD-Kamerfractie. Maar het valt hem op dat Rutte aarzelender is geworden. „In het begin van de crisis zat hij duidelijk op de lijn van De Jonge. Totdat hij hoorde dat hij de economie niet moest vergeten. Dat er in het kabinet verschillende belangen zijn, hoort erbij. Maar er moet wel iemand met de vuist op tafel slaan en zeggen: ‘Vrienden en vriendinnen, ik ben de generaal.’”

Lees ook: Eensgezindheid alom: de aanpak was onvoldoende

Dat het kabinet tot afgelopen dinsdag wachtte met het aankondigen van écht strenge maatregelen, na maanden dralen, kan volgens Kruithof hier het gevolg van zijn. Maar daardoor gebeurt volgens hem precies wat het kabinet níét wilde: onduidelijke communicatie, en een gebrek aan urgentie bij de burger. „De communicatie door het kabinet is te beroerd om los te lopen. Alles gaat daar mis. Dinsdag zei Rutte dat de horeca vier weken dicht gaat, toen werd het opeens twee weken, daarna toch weer vier. Niemand snapte het nog. De eredivisie voor vrouwen werd aanvankelijk stilgelegd, die voor mannen niet. Dat mag na een half jaar crisis niet meer gebeuren.”

Premier Rutte erkende deze week in de Tweede Kamer dat de communicatie niet goed was. Het was één van de vijf ‘lessen’ die Rutte trok uit de afgelopen weken. „Mensen blijven minder vanzelf thuis en houden zich minder vanzelf aan de regels. De communicatie had effectiever gemoeten.” Toen het ging over interne verdeeldheid, zei Rutte dat dat vooral „een beeld” was, maar in één adem erkende hij dat er verschillend gedacht wordt in het kabinet. „Er is wel discussie over de impact op de economie, vereenzaming, mensen met een chronische ziekte versus het onder controle krijgen van het virus. Uiteindelijk komen we daar gezamenlijk uit, maar we moeten wel de tijd nemen.”

Toen Rutte dinsdag de strenge maatregelen inleidde met een verhaal over de secundaire gevolgen van de coronacrisis, zoals eenzaamheid en psychische nood, kon dat gelezen worden als een erkenning van de zorgen van het economische blok in het kabinet. Hier waarschuwen zij immers al langere tijd voor.

Maar zijn verhaal moet ook gezien worden als een poging om empathischer te communiceren, vergelijkbaar met het I feel your pain’-moment van Bill Clinton in 1992. Burgers, zei Rutte deze week, moeten naar politici luisteren en denken: ‘Dit gaat over mij’. Rutte heeft twee ministers opdracht gegeven kritische feedback te geven op de communicatie van het kabinet. Dat zijn Cora van Nieuwenhuizen, partijgenoot en minister van Infrastructuur en Waterstaat, en, interessant genoeg, Sigrid Kaag. Zij is niet alleen minister van Buitenlandse Handel, maar ook lijsttrekker van D66. Rutte heeft beloofd hun lessen (het zijn er al tien) toe te passen.

Zo zijn er drie lijsttrekkers direct betrokken bij de corona-aanpak, aangenomen dat Rutte zich opnieuw meldt als kandidaat-lijsttrekker van de VVD. Die aankondiging zal op zijn laatst eind volgende maand zijn. Rutte, De Jonge en Kaag zijn vanaf dat moment afhankelijk van elkaar én moeten zich tegen elkaar afzetten. Dat wordt ingewikkeld campagnevoeren.

Lees ook: De premier beweegt rustig mee met het publieke gemoed

Luister ook naar deze aflevering van onze podcastserie NRC Haagse Zaken: Hoe verdeeldheid de corona-aanpak in de weg staat

U kunt zich ook abonneren via Apple Podcasts, Stitcher, Spotify, Castbox of RSS.