Reportage

In Israël helpt harde hand prima bij het terugdringen van besmettingen

Lessen van tweede lockdown Israël zucht al drie weken onder een tweede lockdown. Inmiddels is het aantal nieuwe coronagevallen tot een kwart gereduceerd van wat het was. Wat kan Nederland van de Israëlische ervaring leren?

Een ultraorthodoxe joodse man in de straten van Jeruzalem. Er zijn relatief veel oude ultraorthodoxen onder corona-patiënten in Israël.
Een ultraorthodoxe joodse man in de straten van Jeruzalem. Er zijn relatief veel oude ultraorthodoxen onder corona-patiënten in Israël. Foto Atef Safad/EPA

Israël was op 18 september het eerste land ter wereld dat ten tweeden male een nationale lockdown instelde. Een week later werd die nog verder aangescherpt. Mensen mogen niet meer dan een kilometer van huis, tenzij ze een goede reden hebben, zoals werken in een ‘essentiële sector’, medische bezoekjes afleggen of levensmiddelen inslaan. Kledingwinkels, restaurants en winkelcentra zijn dicht. Vier lockdownlessen uit Israël.

Les 1

Strenge handhaving helpt

De rij stilstaande auto’s voor het stoplicht in Jeruzalem zwelt gestaag aan, al springt het licht op groen. Een jongeman in een grote zwarte BMW toetert ongeduldig. Onmiddellijk wuift een vrouwelijke politieagent hem naar de kant – kennelijk zag hij de gevarendriehoek niet die zij en haar collega’s op het asfalt hadden gezet. Wie een hoek omslaat, kan zomaar op een wegversperring stuiten. De agenten lopen de auto’s langs, controleren steekproefsgewijs identiteitsbewijzen en stellen steeds dezelfde vragen: „Waar komt u vandaan, waar gaat u naar toe, wat gaat u daar doen?” Als een bestuurder of passagier geen overtuigend antwoord heeft, volgt een waarschuwing of een boete van 500 shekel (126 euro). Ook op het niet dragen van een masker staat in Israël al sinds het begin van de coronacrisis een boete.

De strenge aanpak heeft effect gehad. In september was het aantal dagelijkse besmettingsgevallen per dag opgelopen naar achtduizend, met uitschieters naar boven. Drie weken later is dat teruggelopen naar onder de tweeduizend. Ook het percentage positieve testen is afgenomen, van 15 naar 5 procent. De Israëlische premier Benjamin Netanyahu noemde de lockdown dan ook „een geweldig succes”.

Les 2

De tweede lockdown is moeilijker dan de eerste

Mensen nemen het virus minder serieus dan in de eerste ronde. Logisch, zegt de kritische professor Eli Waxman. „Ze hebben in de eerste ronde een hoge prijs betaald, om daarna te zien dat hun moeite verspild is.” Dat het tot een lockdown moest komen, is volgens de kritische professor Waxman juist een teken van falen. Mensen houden zich over het algemeen aan de regels, maar vooral omdat ze de boetes vrezen – zodra ze er onderuit kunnen komen, doen ze dat. Er is een zichtbaar verschil tussen hoofd- en zijstraten. Op de hoofdstraat draagt vrijwel iedereen een masker, in de smalle straatjes vrijwel niemand.

Dat geldt voor een religieuze wijk in Jeruzalem net zo goed als voor een hipsterwijk in Tel Aviv. „De winkels zien eruit alsof ze dicht zijn, maar ze zijn allemaal open”, zegt een tienermeisje in de ultra-orthodoxe wijk Bukharim. „Je moet alleen even kloppen. Iedereen weet dat.” Restaurantjes in Tel Aviv en Jaffa hebben met tafeltjes en linten afhaalloketten geïmproviseerd, al mogen ze officieel alleen bezorgen.

In Jaffa, nabij Tel Aviv, hangen mondkapjes te drogen na een wasbeurt. Foto Oded Balilty/AP

Les 3

Gelijke monniken, gelijke kappen

Vermeende ongelijkheid in de handhaving is funest voor het vertrouwen in het beleid. De onderlinge wrevel neemt toe. Vooral ultra-orthodoxe joden worden als boosdoeners gezien; in ultra-orthodoxe wijken is de besmettingsgraad veel hoger dan gemiddeld. Bij niet-orthodoxen is de indruk ontstaan dat hun streng religieuze landgenoten zich aan de regels onttrekken zonder dat dit gevolgen heeft. „Ik heb een boete gekregen omdat ik voor mijn zieke moeder wilde zorgen”, zegt de (nu werkloze) schoonheidsspecialiste Sabrine Jouda in Oost-Jeruzalem, „terwijl zij verderop doen wat ze willen”.

Daarentegen vinden ultra-orthodoxen juist dat zij er ten onrechte uitgelicht worden. Een vrouw met omgeknoopte hoofddoek en scheve tanden – haar naam vindt ze, zoals velen in deze wijk, „niet relevant” voor een journalist – zoekt tussen stapels fruitdozen op straat naar eetbare bananen en sinaasappels. De strenge coronamaatregelen noemt ze „antisemitisme”. Een buurvrouw is het met haar eens: het is allemaal een verzinsel van politici, alleen God bepaalt wie er ziek wordt en wie niet. Maar ook de ultra-orthodoxe gemeenschap is verdeeld. Uit een bovenraam klinkt ineens een mannenstem: „Doe een masker op, zo besmet je haar nog!” De buurman, Mordechai, vertelt even later dat er al verschillende buurtbewoners in het ziekenhuis zijn beland. „Zij zeggen dat de jongeren in de cafés zich ook niet aan de regels houden”, moppert hij. „Maar we zijn verantwoordelijk voor onszelf. Als iemand anders varkensvlees eet, doen zij dat dan ook?” Hij kent gelovigen die „al zeven maanden binnen zitten” uit angst voor het virus. „Ja, omdat ze de media geloven!” roept weer een andere buurman. Zo gaat de discussie nog even verder.

Les 4

Zonder exitplan ben je zo weer terug bij af

Vanaf maandag gaat de Israëlische maatschappij weer stapsgewijs open. Hoe, daar zijn de politici het nog niet over eens. Terwijl de ene minister meer ruimte wil voor huwelijken, zegt een ander dat er meer sportevenementen moeten worden toegestaan. Een derde minister vindt dat alles voorlopig dicht moet blijven.

Waxman noemt de hele politieke discussie over welke maatregelen te verlichten „de verkeerde benadering”. „Er moet een lange termijndoel zijn, en vervolgens duidelijk geformuleerde stappen hoe dat doel te bereiken”, zegt hij. „Door alleen maar naar de eerstvolgende stap te kijken, maakt de regering zich kwetsbaar voor druk.” Het aantal besmettingen moet volgens Waxman eerst nog verder naar beneden, tot in de honderden, om effectief contactonderzoek uit te kunnen voeren. „Alleen dan zijn uitbraken tijdig in te perken.”

Een duidelijk plan zou daarnaast de scepsis bij het publiek verminderen. „Een van de grootste problemen is dat mensen niet weten wat er gaat gebeuren”, zegt Waxman. „Je moet de angst wegnemen dat er over een paar dagen weer een sluiting komt.”

Lees ook: Mokkend gaat Israël voor de tweede keer in lockdown