Filmpje op site van de overheid? Vanaf nu graag eerst ondertitelen

Toegankelijkheid Online overheidscommunicatie bestaat tegenwoordig uit veel meer dan tekst en foto’s. Raadsdebat is online te bekijken en burgers krijgen uitleg via YouTube. Een nieuwe EU-richtlijn moet die video’s ook toegankelijk maken voor slechthorenden.

Jan van Zanen over zijn eerste honderd dagen als burgemeester van Den Haag.
Jan van Zanen over zijn eerste honderd dagen als burgemeester van Den Haag. Beeld YouTube/gemeente Den Haag

Op 7 oktober publiceerde de gemeente Den Haag online beelden van de raadsvergadering van die middag. Daarop zie je wethouders en raadsleden debatteren over een bestemmingsplan, een winteropvang voor daklozen en plannen tegen woningnood. De gemeente deelt deze video’s al jaren. Het verschil: voor het eerst is de vergadering ondertiteld voor doven en slechthorenden.

Lees ook deze aflevering van Mediavreters: ‘Dove mensen hebben ook recht op informatie’

Het idee kwam van Daniël Scheper, gemeenteraadslid voor D66 en zelf kind van dove ouders. Namens Dovenschap, een vereniging die zich inzet voor de belangen van doven en slechthorenden, pleit hij al jaren voor ondertiteling en de erkenning van gebarentaal. Vorig jaar deed hij een raadsvoorstel om van de gemeente Den Haag een voorloper te maken. Het college van B&W gaf hier gehoor aan: sinds september ondertitelt de gemeente alle online video’s.

Sinds 23 september zijn overheden bovendien gehouden aan de richtlijn ‘EU Web Accessibility Directive’. Ze moeten nu verklaren hoe toegankelijk hun websites zijn voor gehandicapten. Ron Beenen en Jules Ernst, experts in dat soort toegankelijkheid voor doven en slechthorenden, bestudeerden onlangs tweeduizend van die verklaringen: slechts zeventig overheidssites blijken optimaal toegankelijk. Gebrek aan ondertiteling komt regelmatig voor.

Arjan van Hessen, onderzoeker taal- en spraaktechnologie aan de Universiteit Twente, weet waarom veel gemeenten nalatig zijn. „Ze zien het gemak, het nut en de noodzaak er niet van in”, zegt hij tegen Binnenlands Bestuur, een tijdschrift voor ambtenaren en bestuurders. „In het kader van het inclusieve zouden ze dat gewoon moeten doen.” Haags raadslid Scheper: „Gemeenten vergaderen over een bouwplan in je straat of de school van je kinderen: zaken die bewoners raken. Het is belangrijk dat de 1,5 miljoen doven en slechthorenden in Nederland onze besluiten kunnen volgen, zodat ze zich daarin kunnen mengen.” Financiën zijn volgens Scheper niet het probleem: „De kosten hiervoor zijn een fractie van de 2,6 miljard euro die omgaat in de totale gemeentelijke begroting.”

Lees ook dit hoofdcommentaar: Coronacrisis is nu ook een communicatiecrisis

Accenten en jargon

Een aantal softwarebedrijven werkt momenteel speciaal voor overheden aan software om gesproken woord direct om te zetten naar tekst, met een steeds betere graad van nauwkeurigheid. Het bedrijf Scriptix ontwikkelde samen met audio- en videodistributeur Arbor Media een ‘politiek taalmodel’ voor de gemeente Den Haag. Dat werkt zo: algoritmes zetten de klanken van politici om in woorden en maken daar uiteindelijk een tekst van. Niet-herkende woorden worden handmatig verbeterd, waarna de verbeterde tekst als ondertiteling toegevoegd wordt aan het beeldmateriaal.

De software moet de stemmen van alle gemeenteraadsleden kunnen onderscheiden en namen, partijen en overheidsorganen, maar ook specifieke straten, buurten en gebouwen herkennen. Een hele uitdaging, ook omdat Scriptix het taalmodel in twaalf gemeenten toepast, waaronder Utrecht, Apeldoorn en Maastricht, met elk zijn eigen accent en jargon. „Vooralsnog hebben we Nederland onderverdeeld in vier regio’s met elk een eigen woordenlijst”, zegt Arthur Brockhoff van Arbor Media. „Maar we willen het verder verfijnen en het model trainen per gemeente.”

In Den Haag werkt het model nog niet perfect. De software herkende raadslid Serpil Atesş als ‘Serpil Adres’ en van schollekop (iemand uit Scheveningen) maakte het ‘scholen op’. De opvallendste fout: het Central Innovation District werd het ‘centen in een feestje district’. De niet-herkende woorden komen op een lijst, die wordt aangevuld met begrippen uit brieven en notities van raadsleden.

Lees ook: De geluidsbarrière waar veel mensen last van krijgen

Geen boete of straf

Ondertiteling op basis van spraakherkenning is niet nieuw. Microsoft en Google doen het al jaren. Maar waar de automatische ondertiteling op YouTube (onderdeel van Google) vol fouten zit, traint het taalmodel van Scriptix zichzelf op basis van uitgeschreven raadsvergaderingen. Bij de gemeente Den Haag alleen al gaat dat om zo’n 1.600 vergaderingen. „Dat is een essentieel verschil”, zegt Brockhoff. „Het model leert zo niet alleen nieuwe woorden kennen, maar ook de context eromheen.”

Voor veel gemeenten staat de nieuwe richtlijn nog ver van de praktijk. Overheidsinstanties mogen stap voor stap naar het gewenste niveau van toegankelijkheid toewerken. In verklaringen moeten ze wel alvast aangeven welke maatregelen zij wanneer zullen treffen. Voldoen ze er uiteindelijk nog niet aan, dan volgt er geen boete of straf maar kunnen bestuurders er wel politiek op worden afgerekend. Ook kan het leiden tot negatieve pers en reacties van belangengroepen.