Het open einde van de coronacrisis is meer dan we kunnen verdragen

Nieuwe lockdown Naast de medische crisis dreigt ook een mentale, denkt psychiater Damiaan Denys. Omdat er zonder vaccin geen perspectief is op een afloop.

Langs de Nieuwe Maas in Schiedam kan coronaproof worden gefitnesst.
Langs de Nieuwe Maas in Schiedam kan coronaproof worden gefitnesst. Foto Walter Herfst

Hoe verleidelijk is de weg van de minste weerstand. Vraag maar aan Hercules, die op een tweesprong twee vrouwen ziet naderen. Een zwoele schoonheid die hem de onmiddellijke vervulling van zijn aardse verlangens belooft. „Mijn vrienden noemen mij Geluk, maar mijn vijanden Ondeugd”, zegt ze. En dan is er die andere vrouw, mooi maar ingetogen, die Deugd heet en zegt dat Hercules zich niet moet laten inpalmen. „Want de goden geven de mensen niets van wat goed en nobel is zonder inspanning en zorg.”

Is het een wonder dat de allegorie van ‘Hercules op de tweesprong’ ook populair was in onze protestantse zeventiende eeuw?

Eerst het zuur en dan het zoet, dat was ook het idee toen Nederland dit voorjaar voor het eerst op slot ging. En nu zijn we daar beduusd alweer. „De maatregelen gaan pijn doen”, zei premier Rutte deze week. „De feiten liegen niet. We moeten streng zijn voor onszelf en strenger op ons gedrag.”

De krekels zeggen dat de eerste lockdown ons in elk geval een relatief zorgeloze zomer heeft opgeleverd. En de mieren mopperen dat we de nieuwe lockdown juist aan die te vroege adempauze te wijten hebben.

Wij hebben niet langer „het geduld en de wil om de pandemie uit te zitten en de verleiding te weerstaan om terug te keren naar het normale leven terwijl het virus nog rondgaat”, schreef Paul Krugman, econoom en Nobelprijswinnaar al in juni in The New York Times.

Hij haalde een berucht zelfbeheersingsexperiment uit 1972 aan op kinderen, dat als de ‘marshmallowtest’ bekendstaat. Zet een kind van vijf zo’n snoepje voor en zeg: je mag het nu opeten, maar als je een kwartier wacht krijg je nog één. Het idee was dat de Herculesjes in die testgroep ook later in hun leven weerbaarder zouden blijken. Dat is nooit overtuigend aangetoond, maar als metafoor voor veel keuzes die je maakt, als individu en als groep, blijft de test nuttig, schreef Krugman. De kop boven zijn column was natuurlijk dat Amerika ervoor was gezakt.

Zijn wij allemaal gezakt? Vermoedelijk hebben wij als verwende, impulsverslaafde westerlingen, Nederlanders net zo goed als Britten of Spanjaarden, onze ‘marshmallows’ toch te vroeg van het bordje gepakt, hoewel we aan het begin van de zomer de boodschap kregen dat we de vereiste tijd hadden uitgezeten. De kritiek op het leiderschap van Rutte III – „weifelend, nonchalant, zwabberend”, zoals Lodewijk Assscher (PvdA) het deze week in de Kamer noemde – kunnen meer landen zich aantrekken. Toch wilden we er maar wat graag in geloven.

Het verschil met de nieuwe lockdown is echter dat het idee van een beloning, laat staan een dubbele, nu helemaal uit het zicht lijkt te raken. Het regime duurt vooralsnog vier weken, maar wellicht ook langer. En dan? Weer een adempauze, rond Kerst, en vervolgens de derde golf? Of gewoon dit regime tot januari, zoals RIVM-chef Jaap van Dissel suggereert? En zolang er geen vaccin is, zal het virus blijven.

Beloning raakt uit zicht

Zo houdt dit verhaal een open einde. Maar zonder perspectief wordt het heel moeilijk, zegt Damiaan Denys, hoogleraar psychiatrie aan de Universiteit van Amsterdam en filosoof. „Het virus was al een medisch en maatschappelijk probleem, maar wordt nu ook een mentale crisis. Grote vraag: hoe gaan we dit volhouden.”

We weten nu veel meer over het virus en de behandeling, hoor je. Maar de angst voor de ziekte zelf is volgens hem niet kleiner geworden door verhalen over langdurige klachten, hersenschade en een fataal verloop, ook bij lichte symptomen en minder kwetsbaar geachte groepen. „Veel mensen zullen de neiging hebben zich verder terug te trekken in een isolement. Maar de angst en onzekerheid – over werk en relaties en je vrij bewegen – gaat ons allemaal zwaar raken.”

Te lang wachten zonder perspectief maakt ongelukkig. Zie ook een in januari (dus net voor de coronacrisis) uitgevoerd onderzoek van het Duitse onderzoeksinstituut voor arbeidseconomie (IZA), getiteld The Cost of Being Too Patient. De onderzoekers deden een eigen marshmallowproef met studenten, maar dan met een setje vragen over een geldbedrag nu of meer geld later, in combinatie met vragen over welzijn.

Er is een optimum, zo blijkt. Een zekere mate van uitgestelde bevrediging leidt tot méér levensvreugde dan instant beloning, zo ontdekten ze, maar „excessief geduld oefenen leidt juist tot psychische schade”, ook als de beloning groot is. „Je kunt het heden niet onbeperkt opofferen voor de toekomst”.

Is de wereld na corona een known unknown, of een unknown unknown?

Volgens de onderzoekers leidt alleen „heel lang uitstellen” tot grote schade, zodat „de sociale voordelen van uitstel de kosten van geduld gemiddeld overtreffen”. Maar wat is op de coronatijdschaal lang en heel lang?

„De grote vraag die nu op iedereen drukt, is daarom: waar gaat dit naar toe?”, zegt psychiater Denys. „De verandering is nu al gigantisch. Hele bedrijfstakken zijn weggevaagd, woon, werk- en reispatronen zijn volledig veranderd. Wij kunnen ons simpelweg geen beeld vormen van de toekomst.”

Interview Damiaan Denys (april 2020): Je kunt corona ook omarmen

Nog-één-laatste-keer-feestje

En dat willen we wel. Zie de mensen die woensdag in Den Haag op een asbakworp van de Tweede Kamer dansend en drinkend hun ‘nog-één-laatste-keer-feestje’ vierden. Maar de reden dat dit niet meer mag, is onder andere dat ze dit al te vaak en te lang hebben gedaan.

Ze hopen dat het ooit weer mag, dat de wereld er weer vertrouwd uitziet. Maar misschien toonde het feestje ook dat gebrek aan menselijk voorstellingsvermogen. Want zijn de dingen straks alleen maar een beetje anders, of inderdaad zó anders dat we er nog geen idee van kunnen hebben? Kort gezegd: is de wereld post-corona een known unknown of een unknown unknown?

Wat ons door de ‘mentale crisis’ kan helpen, denkt Damiaan Denys, is dat we ons idee bijstellen van wat we als ‘beloning’ beschouwen. „Vergeet het maar als je denkt dat we ooit weer zullen vliegen en snacken en feesten zoals we gewoon waren. Maar een beloning kun je ook vinden in een ander perspectief kiezen en je gedrag veranderen: minder individualistisch geluk najagen en maatschappelijker worden, wel contacten aanhouden, maar dan meer als intensere vriendschappen in kleinere kring, meer in de natuur verkeren. Je ziet het nu al gebeuren: we beginnen het idee van een sociale gemeenschap meer te waarderen. Omdat het moet.”