Er ontstaan roestplekjes op de Nobelmedaille uit 2019

Geneticus Gregg Semenza tijdens zijn Nobellezing in 2019.
Geneticus Gregg Semenza tijdens zijn Nobellezing in 2019. Foto EPA/Jonas Ekstromer

Werd de Nobelprijs voor Geneeskunde of fysiologie in 2019 uitgereikt voor vakkundig photoshoppen? Daar begint het onderhand wel op te lijken, zegt de Amerikaanse onderzoeksjournalist Leonid Schneider op zijn blog For Better Science. De Amerikaanse geneticus Gregg Semenza (Johns Hopkins University) die de Nobelprijs kreeg voor de ontdekking van de zuurstofsensor in de cel, blijkt ook co-auteur van tenminste twintig wetenschappelijke artikelen met sporen van knip- en plakwerk. Vaak is Semenza laatste auteur; doorgaans degene onder wiens supervisie het onderzoek is uitgevoerd.

„Telltale signs of data fakery”, noemt Schneider het. Oftewel: alles duidt op wetenschapsfraude. Of Semenza daar zelf de hand in had, moet nog worden aangetoond. Maar de kwestie bezorgt de gouden Nobelmedaille in ieder geval wat roestplekjes.

Leonid Schneider staat bekend als een havik die valsspelende wetenschappers meedogenloos aanvalt en belachelijk maakt. Vaak portretteert hij hen daarbij in een zelfgemaakte cartoon. Semenza is nog aan de spotprent ontsnapt. Maar dat kan niet lang meer duren, want Scheider somt een schokkend lange lijst van voorbeelden op van publicaties, waarin overduidelijk met foto's en grafieken is geknoeid. De informatie heeft hij van ene „Clare Francis”, een pseudoniem van een anonieme klokkenluider die in de biomedische wetenschappen vaker opduikt.

In de schoenen geschoven

Francis heeft diverse tijdschriften al gewezen op frauduleuze Semenza-papers. Maar de editors daarvan lijken niet snel geneigd een artikel van een zó gelauwerde wetenschapper terug te trekken. Slechts één artikel van Semenza is ooit teruggetrokken, al in 2011, maar daarbij is de verantwoordelijkheid voor de misser volledig in de schoenen geschoven van een Japanse mede-auteur.

Wat precies de achtergrond is van alle onregelmatigheden is nog niet duidelijk. Het lijkt erop dat de ontdekking van de Hypoxia Inducible Factor, waarvoor Semanza de Nobelprijs ontving, niet ter discussie staat. Omdat hij daarmee zijn naam had gevestigd, zou dat allerlei minder goed bedoelende types naar zijn lab hebben getrokken, die wilden meeliften op de roem. Veel van de artikelen staan in PNAS, een tijdschrift waarin Semenza als lid van de club makkelijk artikelen naar binnen kon loodsen.

Ondertussen maakt Schneider zich vrolijk over Semenza: „Hij had de Nobelprijs misschien wel verwacht – maar had hij ook op Clare Francis gerekend?”

Lees ook: Nobelprijs voor cellen in ademnood