Een orka ramt normaal echt geen zeilboot

Ecologie Voor de kust van Spanje en Portugal zijn deze zomer opvallend veel zeilboten ‘in botsing’ gekomen met een groepje jonge orka’s. Biologen staan voor een raadsel.

Orka’s Zwarte Gladis (voor) en Witte Gladis lijken het recent op zeilboten gemunt te hebben.
Orka’s Zwarte Gladis (voor) en Witte Gladis lijken het recent op zeilboten gemunt te hebben. Foto Rafa Fdez Caballero.

‘Het geluid was angstaanjagend. Ze ramden tegen de kiel, er klonk een naargeestige echo, ik dacht dat het schip zou kapseizen. En dat oorverdovende lawaai als ze onderling communiceerden, fluitend naar elkaar… Het was zo luidruchtig dat we moesten schreeuwen om ze te overstemmen.”

Aldus het ooggetuigenverslag van Victoria Morris, een van de bemanningsleden van een veertien-meter-lange zeilboot die pakketten rondbrengt. Eind juli voeren Morris en haar collega’s voor de kust van Galicië, het noordwesten van Spanje, toen ze opeens omringd werden door een groep van negen orka’s, die een uur lang op de kiel bleven inbeuken. De boot draaide 180 graden en de motor sloeg af; uiteindelijk werd de boot gered en weggesleept.

Het incident stond niet op zichzelf. Vanaf juli tot en met eind september zijn er in totaal 33 ‘botsingen’ tussen orka’s en zeilboten geweest rond het Iberisch schiereiland, waarvan 22 bij Galicië, tussen twee en zes mijl uit de kust. De overige meldingen werden gedaan in de Straat van Gibraltar en voor de Portugese kust. In zeven gevallen was de schade zo ernstig dat de boten niet meer goed konden navigeren, en in negen gevallen was er sprake van milde schade. Eén filmpje, gemaakt door Spaanse zeilers, lijkt rechtstreeks afkomstig uit een spin-off van haaienhorrorfilm Jaws. „Hij raakt het roer, hij gaat het breken! Hij is achter ons, nee onder de boot nu… Hij is hier. Hij heeft het roer gebroken.” Vermengd met een hoop Spaans hijo-de-puta-gescheld. De Engelse naam voor orka’s, killer whales, klinkt bij het zien van de beelden plotseling onheilspellend.

Maar dat is juist het merkwaardige. Want orka’s zijn normaal gesproken niet zonder reden agressief jegens mensen of boten. Die Engelse soortnaam verwijst naar de vissen en zeezoogdieren die ze verorberen, niet naar algeheel vijandig gedrag. Marien biologen staan voor een raadsel – en tot ze dat hebben opgelost, is de kustzone bij Galicië verklaard tot een no sailing-zone.

„We spreken met opzet niet van aanvallen, maar van interacties”, vertelt een van de betrokken onderzoekers, marien bioloog Ruth Esteban, werkzaam bij het Museu da Baleia op Madeira. „Want we weten niet waaróm de betrokken orka’s op de zeilboten afkomen. Misschien heeft het te maken met een eerder, negatief incident, waarbij een orka gewond is geraakt, maar zeker is dat niet.”

Geen familie

Inmiddels is wel duidelijk dat bij het merendeel van de interacties steeds drie dezelfde, jonge orka’s betrokken zijn. De dieren hebben van de onderzoekers de namen Zwarte Gladis, Witte Gladis en Grijze Gladis gekregen. De drie zijn voor zover bekend geen familie van elkaar. Soms waren er ook nog twee volwassen orka’s op een afstandje aanwezig, maar die zijn niet geïdentificeerd. De internationale werkgroep waar Esteban deel van uitmaakt, heeft van elke Gladis onderwateropnamen gemaakt, en bij elk van de drie dieren de aanwezige verwondingen beschreven. Vooralsnog leidt dat niet tot een doorslaggevend inzicht, zegt ze. „Niet van elke wond is duidelijk hoe die is ontstaan – bijvoorbeeld door contact met de boot, of door onderling gestoei van de orka’s.”

De Nederlandse orka-onderzoeker en arts Astrid van Ginneken, niet betrokken bij de werkgroep, is ook bijzonder verbaasd over het gedrag. Ze heeft de afgelopen decennia veel onderzoek gedaan aan een Amerikaans-Canadese orkapopulatie, maar heeft daar nog nooit dergelijk gedrag meegemaakt. „Agressief gedrag naar boten komt wel eens voor, maar dan gaat het vaak om één specifieke boot.” Zo zag ze zelf eind jaren tachtig hoe een speedboot in volle vaart meermalen op een groepje van vier orka’s – een moeder met een volwassen zoon, een volwassen dochter en een jong kalf – afstormde. „We probeerden contact te leggen met de kapitein, maar kregen geen gehoor. De boot bleef vervolgens stilliggen, en na verloop van tijd zagen we de moeder, de dochter en het kalf veilig in de verte. Maar de zoon was nergens te bekennen – tót we hem opeens op zeventig meter van de speedboot boven water zagen komen. Hij ging er in volle vaart recht op af, als een torpedo, half boven water, om op het allerlaatst onder water te duiken en de boot aan het schommelen te brengen. Dat herhaalde zich nog twee keer, en bij de derde keer kwam hij met zijn lichaam helemaal uit het water en gaf een ferme tik met zijn rug tegen het motorhuis.” De boot zonk niet, maar de opvarenden schrokken wel.

Niet veel later zag Van Ginneken het bewuste mannetje vlak bij hun eigen boot opduiken. „Heel rustig, op een afstand van vijftig centimeter, een begroeting zoals hij ons wel vaker kwam brengen. Het was heel duidelijk dat hij het verschil wist tussen die speedboot en onze boot.”

Orka’s hebben een fenomenaal onderscheidingsvermogen, wil ze maar zeggen. „En in dat licht is het wel merkwaardig dat deze orka’s heel uiteenlopende zeilboten aanvallen. Als het om één negatieve ervaring gaat, zou je verwachten dat ze het gemunt hebben op één specifiek type. Ook zou je dan verwachten dat vooral volwassen orka’s de confrontatie met de boten aangaan, om hun jongen te beschermen.”

Specifiek het roer en de kiel

Esteban vindt het minder verrassend dat de orka’s op diverse typen zeilboten afgaan: „Ze gaan wel steeds specifiek op zeilboten af, en kiezen niet voor andere bootsoorten. Tweemaal achtervolgden ze een catamaran – maar dat is in feite een dubbele zeilboot, met een dubbele romp en een dubbel roer.” De meeste zeilboten varen op het moment dat de orka’s dichterbij komen met een snelheid tussen de vijf en negen knopen (9 tot 17 kilometer per uur) – soms met motor, soms zeilend. Opvallend is dat de dieren het specifiek op het roer en de kiel gemunt lijken te hebben.

Van Ginneken vraagt zich af of het gebruik van elektronische hulpmiddelen een rol zou kunnen spelen. „Ik ken de bodem van het gebied daar niet, maar als het bijvoorbeeld een ondiepe vaarzone is of als er veel riffen of rotsen zijn, kunnen zeilboten echopeiling gebruiken. Mogelijk vinden de orka’s dat een hinderlijk geluid.”

Toch lijkt dat onwaarschijnlijk: volgens Esteban schakelden sommige schepen die door de orka’s werden bezocht na verloop van tijd hun elektronische apparatuur uit zonder dat er iets veranderde. Wel kán geluid een rol spelen, voegt ze toe. Juist in de maanden voorafgaand aan de eerste aanvallen was het extra stil in de kustwateren, omdat er door de lockdown geen vissersboten en recreatieve boten konden varen. „De afgelopen maanden is het weer drukker geworden, en dat verschil in akoestische signalen moeten ze gemerkt hebben.”

Mogelijk heeft dat de nieuwsgierigheid van de jonge dieren gewekt. Of wie weet, zo oppert Van Ginneken, proberen de drie orka’s zichzelf te masseren in de hekgolf achter de boot. „Dat is wel van meer orka’s bekend, die daarbij soms tot op een decimeter afstand de schroef naderen. Als een boot dan plotseling vaart mindert, kan de orka niet anticiperen en botst hij tegen de boot en verwondt hij zichzelf.”

Maar als het puur om speels, nieuwsgierig gedrag gaat – zoals orka’s wel vaker vertonen – waarom raken de dieren dan nu de schepen daadwerkelijk aan, in plaats van erom heen te blijven zwemmen? Van Ginneken: „Een speelse orka benadert een boot in het algemeen heel teder en zacht. Het herhaaldelijk rammen van een boot noem ik geen spelen meer.”