Doormodderen naar de volgende golf

Coronamaatregelen De strenge maatregelen gaan nog maanden duren, zeggen deskundigen. Hoe komen we uit deze lockdown?

De sluiting van de horeca zou in elk geval vier weken duren, maar experts denken dat het langer duurt voordat de strenge maatregelen kunnen worden afgebouwd.
De sluiting van de horeca zou in elk geval vier weken duren, maar experts denken dat het langer duurt voordat de strenge maatregelen kunnen worden afgebouwd. Foto Ramon van Flymen / ANP

Hoe komen we hier in vredesnaam uit? Luc Coffeng, universitair docent infectieziektemodellering aan het Erasmus MC, moet een beetje lachen als hij de vraag hoort. Hij had wel op een tweede golf gerekend. Uit modelberekeningen van Coffeng en zijn collega Sake de Vlas bleek al: het kan jaren duren voor we van het coronavirus af zijn, en een tweede golf zou dan praktisch onvermijdelijk zijn.

Want alle voornemens van het kabinet om een tweede golf te voorkomen ten spijt: sinds afgelopen week zit Nederland voor de tweede keer in een half jaar in een lockdown – dit voorjaar was er een ‘intelligente’, nu een ‘gedeeltelijke’. Het was nodig om de uitbraak te remmen om te voorkomen dat de zorg overbelast raakte, legde premier Mark Rutte afgelopen dinsdag uit op een persconferentie. De horeca blijft gesloten, iedereen moet thuis werken tenzij het echt niet anders kan en op straat zijn alleen nog groepjes van maximaal vier personen toegestaan, voor zeker vier weken lang.

Maar die strengere maatregelen gaan nog langer duren, zegt Hans Heesterbeek, hoogleraar theoretische epidemiologie aan de Universiteit Utrecht. „Dat je er na vier weken uit bent is een illusie.” Heesterbeek legt uit: een golf ziet er vaak redelijk symmetrisch uit. Zo snel als het oploopt, zo snel gaat het grofweg ook weer naar beneden. „Kijk hoe lang we er over hebben gedaan om op dit niveau van besmettingen te komen. We zullen die tijd ook ongeveer nodig hebben om weer op enkele tientallen positieve tests per dag te komen. Dat duurt dus eerder maanden dan weken.” Pas op dat moment kun je weer gaan loslaten, aldus Heesterbeek, anders loopt het aantal besmettingen weer snel op. Zo ging het al twee keer in de Verenigde Staten, waar de volgende golf alweer begon voor de vorige was gestopt.

Twee maanden, je zou kunnen denken: het is zonde van de feestdagen, maar te overzien. Daarna kunnen we een derde golf eerder breken, met de nieuwe ‘routekaart’ van de overheid in de hand. Daarin staat wanneer welke maatregelen genomen moeten worden. Als er binnen 7 dagen 50 positieve tests per 100.000 inwoners zijn gevonden moet de horeca bijvoorbeeld een uur eerder sluiten en wordt geadviseerd om niet meer dan zes personen thuis te ontvangen.

Of dat gaat werken? Heesterbeek betwijfelt het. De routekaart moet zich nog bewijzen, stelt hij. „In Duitsland hebben ze ook zo’n alarmwaarde van 50 positieve tests per 100.000 inwoners binnen zeven dagen. Maar daar loopt het aantal besmettingen ook op en afgelopen week is die naar beneden bijgesteld naar 35. We weten niet zo goed wanneer een uitbraak nog te bedwingen is zonder een totale lockdown. Wie zegt dat het niet 15 moet zijn, of 10?”

Daarnaast hebben we ook nog niet zo’n goed idee welk effect de maatregelen hebben – eigenlijk van geen enkele. „We gaan nu allemaal thuis werken en de horeca blijft gesloten”, noemt Sake de Vlas als voorbeeld. „Stel dat de positieve tests straks hard naar beneden gaan. Het zou kunnen dat thuiswerken het grootste effect had en het sluiten van de horeca bijna niks bijdroeg. Of juist andersom.” Heesterbeek neemt de maximale groepsgrootte als voorbeeld: op dit moment mag je in binnenruimtes, zoals een theater, met maximaal 30 personen bij elkaar komen. „Wat voor invloed heeft dat nou? We weten het niet.” De enige manier om er achter te komen, stellen zowel Heesterbeek als De Vlas, is „proefondervindelijk”, door één maatregel los te laten en aan de rest vast te houden of door landen met een verschillend beleid goed te onderzoeken. Daar is nu nog nauwelijks iets over bekend.

Bovendien zou het goed kunnen dat mensen heel anders reageren als ze dezelfde maatregelen voor een tweede of derde keer krijgen, stelt universitair docent Coffeng. „Daardoor kan een maatregel die eerst goed hielp later een stuk minder effectief zijn.”

Foto’s Ramon van Flymen / ANP

Grote gaten

Het blijft daardoor lastig om specifieke maatregelen te nemen, zoals in de ‘routekaart’ van het kabinet wordt voorgesteld. Sterker nog: naast dat we niet weten wát we precies moeten doen, weten we ook niet wáár er ingegrepen moet worden. De GGD’s hebben wel enig zicht op de uitbraken door het bron- en contactonderzoek: GGD-medewerkers vragen in principe iedereen die positief getest wordt waar de besmetting vandaan zou komen. In juni werd op die manier in ongeveer de helft van de gevallen een bron opgespoord, de afgelopen maanden nog maar bij een kwart. Er zitten dus grote gaten in die gegevens. „En we weten niet hoe representatief die groep is”, stelt Heesterbeek. „Een besmetting thuis is makkelijker te achterhalen dan in de horeca of in de supermarkt. Dan krijg je mogelijk een verkeerd beeld van de besmettingsroutes.”

Lees ook: Kun je opnieuw besmet raken? En 17 andere vragen over het coronavirus

Het zou daarom kunnen, stelt De Vlas, dat het kabinet daarom voor een andere strategie kiest. Eentje waarbij we niet meer teruggaan naar de lage aantallen van juni, maar blijven balanceren rond het niveau waarop de zorg het aan kan. Dan kun je sneller wat maatregelen loslaten, maar moet je ook weer sneller op de rem trappen. „Dan blijf je zo doormodderen tot genoeg mensen immuniteit hebben opgebouwd.” Dat is een strategie die zou kunnen werken, vult collega Coffeng aan, maar daar gaan dan wel jaren overheen. „In Oost-Brabant is iets meer dan tien procent van de mensen besmet geraakt. Op dat gebied is in een half jaar tijd niet veel gebeurd.”

Volgens Coffeng moet er uiteindelijk een balans ontstaan tussen het virus, de maatregelen en hoe mensen daarmee omgaan. Tot die tijd zal het een strijd zijn tussen het virus dat oplaait en weer afzwakt, maatregelen die strenger worden en weer worden afgezwakt en de bevolking die zich de ene keer strikt en de andere keer minder goed aan de regels houdt. „Welke balans daar uiteindelijk in ontstaat: dat zullen we moeten zien.”

Groepsimmuniteit

Het lichtpuntje van elke golf, stelt De Vlas, is dat je in de golf daarna de teugels wat minder strak aan hoeft te trekken omdat er wat extra groepsimmuniteit is opgebouwd – de klap komt daardoor minder hard aan. Op een gegeven moment – misschien al na de derde golf, blijkt uit modelberekeningen van De Vlas en Coffeng – kun je de maatschappij weer redelijk normaal laten draaien met „minimale interventies”. Maar daarin werd uitgegaan van golven die langzaam zouden verlopen, terwijl het aantal besmettingen nu sneller oploopt. Daardoor zijn waarschijnlijk meer golven nodig. Door betere behandelingen is de zorgcapaciteit wel wat groter, maar ook dan duurt het lang voordat er nauwelijks maatregelen meer nodig zijn: zo’n duizend dagen.