Foto Robin Utrecht

Interview

‘De Republikeinen zijn nu een autoritaire partij’

Anne Applebaum De Amerikaanse democratie is „op een heel gevaarlijk punt” beland, waarschuwt de columniste.

Niet alleen Facebookposts. Niet alleen campagneadvertenties. Niet alleen Fox News, YouTubevideo’s en tweets, zegt historica Anne Applebaum. „Het Witte Huis en de Republikeinse partij bombarderen het publiek via alle media tegelijk. Ze moeten wel, het is hun enige kans het Amerikaanse publiek een alternatieve werkelijkheid voor te toveren. Een wereld waarin corona niet bestaat of er niet toe doet, waarin er niet meer dan 200.000 Amerikanen aan overleden, een wereld waarin de economie niet te lijden heeft van het virus. Een wereld waarin Trump miljoenen dollars belasting betaalt en aan kop gaat in de peilingen. Een wereld die kiezers in staat stelt in Trump te geloven en op Trump te stemmen.”

De Amerikaans-Poolse historica en journaliste Anne Applebaum geeft het interview via Skype terwijl ze in een pauze over straat loopt. Applebaum won grote prijzen met boeken over Stalins wandaden en over Oost-Europa achter het IJzeren Gordijn. Daarnaast maakte ze carrière als journaliste en columniste voor onder meer The Washington Post en The Economist. Ook zette ze aan universiteiten onderzoeksprogramma’s op over de versterking van de democratie.

Haar kennis van samenlevingen achter het IJzeren Gordijn bezorgde haar een scherp afgestelde radar voor propaganda en anti-democratische krachten in het Westen. Ze is van een generatie die niet opgroeide met internet, maar behoorde tot de eersten die in de aanloop naar de verkiezingen van 2016 waarschuwden voor de gevaren van via sociale media verspreide desinformatie.

Nu, in 2020, waarschuwt ze fel voor autoritarisme in de Republikeinse partijtop. Het filmpje dat gemaakt werd van Trumps terugkeer uit het ziekenhuis naar het Witte Huis, waarna Trump op het balkon zwaar ademend zijn masker aftrok, vergeleek ze met de beeldtaal die Mussolini – ook zo dol op balkons – gebruikte. Ze schreef in tijdschrift The Atlantic ‘een burgergids voor het verdedigen van de democratie’ en noemde Trump een ‘superverspreider van desinformatie’. En een dag na het schreeuwdebat tussen de president en zijn opponent Biden weigert ze er iets anders over te zeggen dan dit: „Trump probeerde niets anders dan wederom twijfel zaaien over de verkiezingen. Ik zie de Republikeinen inmiddels als een volledig autoritaire partij. Ze voeren geen campagne tegen de Democraten, maar tegen de democratie.”

U waarschuwde destijds voor de inmenging van Russische bots in de campagnes om Trump te helpen. Later werd onthuld hoe het bedrijf Cambridge Analytica Facebook-profielen had misbruikt om kiezers in de richting van Trump te jagen. Hoe gedragen sociale mediabedrijven zich nu?

„Hun invloed heeft zich verhevigd doordat Trump en de Republikeinen ze inzetten om het stemproces en het stemmen verdacht te maken en te ontmoedigen. In 2016 was de partij nog niet in staat tot deze mate en deze schaal van disruptie. De VS hebben Rusland dus niet meer nodig om hun democratie te ontregelen. We kunnen het nu heel goed zelf.”

Maar sinds 2016 is ook een brede discussie op gang gekomen over de rol van sociale media in democratie. Facebook heeft een aantal concessies gedaan, waaronder het verwijderen van content die verwijst naar de complotkluwen rond QAnon. Hoe beoordeelt u dat?

„Facebook is in de VS het invloedrijkst en dus het schadelijkst van de sociale mediabedrijven, en ik geloof niet dat zij tot nu toe iets van belang hebben gedaan. Ze hebben rond de verkiezingen een ban op politieke advertenties ingesteld, wat sites geblokkeerd en informatie toegevoegd over hoe je veilig kunt stemmen, best goed. Maar het diepere probleem is en blijft de algoritmes waarop ze gebouwd zijn en de radicalisering die deze algoritmes in de hand werken. Nieuws dat je boos en emotioneel maakt, gaat sneller op Facebook dan al het andere. Ook Fox News heeft dit businessmodel van angst en woede. Dit heeft zelfs een effect op mensen die die media zelf niet, of niet veel, gebruiken of bekijken, omdat de toevloed van emoties de journalistiek en de politieke cultuur vervormt en uiteindelijk het maatschappelijk debat. Trump, het Witte Huis en de top van de Republikeinse partij varen hier wel bij en stoken het vuur bewust verder op.”

Democraten in het Congres hebben onlangs voorgesteld de techbedrijven aan banden te leggen

„Anti-trustwetten om de techgiganten op te breken zijn een goede zaak, net als het begrenzen van anonimiteit online. Maar ik heb wat dit betreft eigenlijk nog het meest mijn hoop op de EU gevestigd. De EU is een supermacht als het gaat om regelgeving.”

Bij Trumps aantreden zeiden velen: dit wordt een test voor de Amerikaanse democratie. Hoe hebben Amerikaanse democratische instituties zich gehouden?

„Over het algemeen best redelijk. Een aardig voorbeeld is de USPS. Stemmen per post is tot nu toe steeds superveilig en traceerbaar verlopen. Toch zegt de president voortdurend dat er een heleboel nepstemmen zullen zijn. Daarmee bereidt hij zijn publiek voor op methodes die hij kan inzetten om een voor hem gunstige uitslag te forceren. Trump kan proberen het tellen te laten stoppen. Of proberen stembiljetten ongeldig te laten verklaren. Maar wat je zag, is dat vanuit de Amerikaanse samenleving al snel tegendruk op gang kwam tegen deze ondermijning. Mensen zijn zich er bewust van geworden. Publieke aandacht en druk op de lokale leiders en de directie van de posterijen heeft het risico op manipulatie verkleind. Ambtenaren en medewerkers van de posterijen gaan ervoor zorgen dat dit waarschijnlijk wel mee zal vallen.”

„De instituties lijden weliswaar onder deze periode, maar kunnen zich ook snel herstellen. Het verbijsterendste aan dit hele presidentschap is in mijn ogen niet de erosie van de instituties, maar het falen van de Republikeinse partij. Het instrument van Impeachment bestaat nog, en Congres, een democratische institutie, heeft dat terecht ingezet. Maar de Republikeinen in het Congres weigerden het te gebruiken. Ze weigerden ook de getuigenis af te dwingen van mensen die cruciaal waren. Natuurlijk is de kracht van instituties belangrijk. Maar het is ook belangrijk dat beide politieke partijen erin blijven geloven, en ik betwijfel of dat bij ons nog het geval is.”

Amerikanen hebben Rusland niet meer nodig om hun democratie te ontregelen

In haar nieuwste boek, The Twilight of Democracy and the Parting of Friends, beschrijft Applebaum de breuk die opkomend nationalisme en anti-democratische stromingen veroorzaken bij conservatieven in Europa en de VS - deels Applebaums geestverwanten en collega’s uit kringen van denktanks, politiek en journalistiek. Sommige vrienden van haar en haar man, de Poolse politicus Radoslaw Sikorski, schaarden zich achter opkomend hard-rechts in Polen, de Brexiteers in het Verenigd Koninkrijk of in de VS achter Trump. Met veel van haar vrienden en kennissen van toen, zoals in de VS de rabiaat-rechtse talkshowhost Laura Ingraham, heeft zij niet langer contact. Het boek gaat over de motieven van deze wat Applebaum ‘klerken’ noemt, de ‘denkende klasse’ op het tweede plan, die anti-democratische grensoverschrijdingen aan de top goedpraat, toejuicht en dekt – recht tegen hun vroegere principes in.

In een artikel dat voorafging aan uw boek zet u de senatoren Lindsey Graham uit South Carolina en Mitt Romney uit Utah tegen elkaar af. Graham noemde Trump een ‘gek’ en een ‘xenofoob’ maar volgt hem nu klakkeloos. Romney is een van de weinige Republikeinen die zich van Trump afkeerden. Waarom zijn er zoveel Grahams en zo weinig Romneys?

„Omdat het altijd zoveel makkelijker is met de top mee te bewegen dan om er tegenin te gaan, weg te breken. Mensen kunnen heel lang naar zichzelf toe redeneren. Als ik mijn werk blijf doen, kan ik nog wat goeds doen. Als ik hier blijf, kan ik invloed uitoefenen. Anderen zijn of worden corrupt en willen geld verdienen. Of ze zijn bang voor Trump, bang om door hem publiekelijk aangevallen te worden, of om de stemmen te verliezen. Soms speelt persoonlijke desillusie een rol. Sommigen van mijn Amerikaanse vrienden hadden zeer hoge verwachtingen voor de VS en hun eigen loopbaan, die niet uitkwamen.”

Dat zijn vooral persoonlijke motieven. Maakt polarisatie zo’n keus niet ook eenvoudiger? Sommige Republikeinen vinden Trump niks, maar ze vinden de Democraten nog altijd veel erger.

„Er zijn zeker voldoende true believers die echt denken dat Trump de VS kan redden van decadent links. Wat er gebeurt is dat in de politiek een soort Vichy-denken postvat [naar de collaborerende Franse regering in de Tweede Wereldoorlog, red.]. Men schaart zich, aanvankelijk met de neus dicht geknepen, achter een autocraat omdat de tegenpartij als nog véél erger wordt gezien.”

Uw boek heet ‘de schemering van de democratie’. Hoe donker is het?

„De VS zijn duidelijk aangekomen op een uitermate gevaarlijk punt. Maar het kan echt nog twee kanten uit. Het is zeer goed mogelijk dat Trump de verkiezingen probeert te stelen. Maar het is ook goed mogelijk dat de weg vrij komt naar een vernieuwing van de Amerikaanse democratie. Alles hangt er van af wat kiezers én anderen doen in de komende weken.”

Kiezers moeten gaan stemmen….

„Het is nodig dat de Republikeinen het presidentschap verliezen én de Senaat. De Democratische kiezer moet massaal opkomen, zodat de uitslag overweldigend duidelijk is, en niet te betwisten. Als de Democraten winnen, kunnen ze met hervormingen de democratie versterken, terwijl de Republikeinse partij de tijd krijgt zich van Trump te ontdoen en zich opnieuw uit te vinden.”

… maar wie bedoelt u met ‘de anderen’?

„De wieltjes in het raderwerk van de democratie. De vrijwilligers in de stembureaus, de werknemers bij de posterijen, lokale bestuurders, eventueel advocaten en rechters. Van al die vele duizenden hangt de integriteit van de verkiezingen uiteindelijk af.”