Hoofdstukken in The Painted Bird zijn vernoemd naar de mentors en misbruikers die Joska (Petr Kotlár, links) ontmoet.

Interview

‘Verloren onschuld is de grootste tragedie’

Václav Marhoul ‘The Painted Bird’ is een verpletterende film over de wreedheid waartoe mensen in staat zijn. Regisseur Václav Marhoul: „Helaas is dit verhaal nog vreselijk actueel.”

De Tsjechische regisseur Václav Marhoul heeft een passie voor literatuur. Vandaar dat hij graag literaire klassiekers verfilmt. Eerder baseerde hij al films op detectiveverhalen van Raymond Chandler en op de Amerikaanse oorlogsroman The Red Badge of Courage van Stephen Crane. Zijn nieuwe film The Painted Bird is gebaseerd op de beroemde roman uit 1965 van Jerzy Kosinski, die de hellegang beschrijft van een joods jongetje, dat is ondergedoken op het Poolse platteland tijdens de Tweede Wereldoorlog.

„Ik ben dol op lezen en ik ben dol op verhalen”, vertelt Marhoul over de telefoon uit Brussel, waar hij promotie doet voor de Belgische release van The Painted Bird. „Voor mij hoeft dat ook echt niet alleen maar zware literatuur te zijn. Ik heb nog nooit een oorspronkelijk scenario geschreven. Voor al mijn films geldt dat ze een hele nauwe relatie hebben met boeken.”

Toch zijn film en literatuur volgens Marhoul twee volstrekt verschillende vormen van vertellen. „Als je er logisch naar kijkt zie je meteen dat ze compleet verschillende talen gebruiken: het boek bestaat uit woorden en de film uit beelden en geluid. Dat is een even groot verschil als wanneer ik nu ineens van het Engels zou overstappen op Tsjechisch. Dan zouden we elkaar echt niet meer verstaan. De film kan dus nooit hetzelfde zijn als het boek. Je stuit onmiddellijk op het probleem hoe je de woorden kunt vertalen in beeld en geluid.”

Eigenlijk begint de film volgens Marhoul ook niet bij het boek, maar bij de impressies en emoties die het boek teweegbrengen. „Een adaptatie is pas geslaagd als de kijker met dezelfde diepe indrukken achterblijft. Wat achterblijft ná het lezen van het boek is de sleutel; niet zozeer het boek zelf. De herinneringen zijn de kern van wat het verhaal betekent voor jou. Maar de herinnering is natuurlijk niet voor iedereen hetzelfde. Elke lezer leest een boek anders.

Lees hier: De recensie van The Painted Bird

„Het verhaal moet de verbeelding van de lezer laten werken. Dat gebeurde met mij toen ik de roman las. Dat is een bijzondere en kostbare ervaring. Daarna heb ik natuurlijk wel scherp moeten kiezen, want het boek zit werkelijk vol met uitzonderlijke scènes. Ik heb daarbij vooral mijn hart gevolgd. Sommige elementen van het boek zijn zo gruwelijk dat ik ze simpelweg niet kon verfilmen. Dan zou ik zijn gearresteerd. Het einde vond ik zwak. Ik geloofde het slot van het boek gewoon niet. Dat heb ik veranderd.”

Omstreden

Vooral in Polen is het boek nog steeds omstreden. Kosinski liet zijn fantasie werken, maar presenteerde zijn roman aanvankelijk als een waarheidsgetrouwe beschrijving van zijn eigen ervaringen als kind tijdens de Tweede Wereldoorlog. Om de gevoelige discussie over de authenticiteit van The Painted Bird uit de weg te gaan heeft Marhoul de film nu gesitueerd in een naamloos land. De personages spreken een kunstmatige taal: een Slavische variant van Esperanto. „De dorpsbewoners in de film doen vreselijke dingen. Dat wilde ik geen enkel specifiek land in de schoenen schuiven. Dat zou niet eerlijk zijn.”

Marhouls aanpassingen konden niet voorkomen dat de film nog steeds geen distributeur heeft gevonden in Polen en daar alleen op filmfestivals te zien was. „In Polen krijg ik voortdurend de vraag of ik weet dat wat Kosinski schreef niet echt is gebeurd is en dat hij heeft gelogen. Mijn antwoord is altijd: nou en? Dat is niet mijn probleem. Als je beweert dat The Painted Bird geen goede roman is, omdat niet alles waargebeurd is, dan moet je hetzelfde zeggen over alle romans die ooit zijn geschreven. Is Les Misérables van Victor Hugo dan een slecht boek? Was Alexandre Dumas een slechte schrijver omdat de drie musketiers niet echt hebben bestaan?”

Vluchtelingenkampen

Dat hij nationale gevoeligheden uit de weg wilde gaan, is niet de enige reden waarom Marhoul koos voor een naamloos land en een kunstmatige taal in zijn versie van The Painted Bird. „Mijn invalshoek is niet in de eerste plaats historisch. Ik wil een universeel verhaal vertellen. Voor mij is het kind in de film een symbool van wat elk mens op de wereld kan overkomen. Zulke gruwelijkheden zijn in het verleden gebeurd, ze vinden op dit moment plaats en ze zullen ook in de toekomst plaatsvinden. Tijdens elke seconde van dit gesprek wordt er ergens op de wereld een kind gedood in een oorlog.

„Voor mij is The Painted Bird geen holocaustverhaal en ook geen oorlogsfilm. Ik ben al jaren actief voor Unicef. Vorig jaar heb ik vluchtelingenkampen in Rwanda bezocht. Daar zijn grote problemen met ondervoeding en de watervoorziening. Ik heb ook Afghanistan en Irak bezocht. Zulke ervaringen zijn belangrijke inspiratiebronnen geweest voor het maken van de film. Helaas vertelt The Painted Bird een verhaal dat niet alleen betrekking heeft op het verleden en de Tweede Wereldoorlog.

„De film gaat voor mij over thema’s die dieper liggen, maar die ik bijna niet onder woorden kan brengen. Het kind in de film raakt stap voor stap zijn onschuld kwijt, zonder dat hij dat zelf beseft. Kinderen worden altijd gevormd door de wereld waarin ze opgroeien. De jongen begint zich simpelweg zo te gedragen als de volwassenen om zich heen. Hij heeft geen besef van goed en kwaad. We zien hem steeds dieper afdalen in de hel. Voor mij is dat de grootste tragedie. Helaas is dat gegeven ook nog steeds aan de orde van de dag.”

De hel op aarde

The Painted Bird is drie uur lang de hel op aarde, maar gefilmd in schitterend zwart-wit en prachtig gecomponeerde beelden. Dat geeft de film een vreemde, wellicht macabere poëzie en schoonheid. „Voor veel mensen gaat The Painted Bird alleen over wreedheid en geweld. Met de film heb ik willen zeggen: voor mij geldt dat niet. Voor mij is het geweld alleen de buitenkant, de vorm. De inhoud is veel complexer. De inhoud van de film bestaat vooral uit vragen, eindeloos veel vragen.

„De belangrijkste vraag is: waarom? Waarom doen mensen elkaar zulke wreedheden aan? Waarom heeft God, als er een God bestaat, de mensen zo geschapen dat ze tot wreedheid in staat zijn? Wat betekent het om een goed mens te zijn? Wat is het kwaad? Zouden we het goede wel herkennen als er geen kwaad zou bestaan? Helaas zijn dat allemaal vragen waar geen antwoorden op bestaan en waar ook nooit antwoorden op zullen komen.”