Profiel

Stormram die van geen wijken wil weten

Aleksandr Loekasjenko De ‘laatste dictator van Europa’ houdt zijn land al 25 jaar in een ijzeren greep. Na twee maanden van protesten voert de Wit-Russische president de druk op zijn critici verder op door te dreigen met dodelijk geweld.

Loekasjenko liet zich eind september, bijna twee maanden na de verkiezingen en temidden van aanhoudende protesten, tijdens een geheime ceremonie inaugureren voor zijn zesde termijn.
Loekasjenko liet zich eind september, bijna twee maanden na de verkiezingen en temidden van aanhoudende protesten, tijdens een geheime ceremonie inaugureren voor zijn zesde termijn. Foto Andrej Stasevitsj/BelTa/Reuters

Hij stond altijd bekend als ‘de laatste dictator van Europa’, maar in Wit-Rusland noemen ze hem sinds kort ook wel ‘Loekasjembo’.

Op een zondag in augustus, terwijl ruim 200.000 vreedzame betogers zich verzamelden in het centrum van Minsk, vloog president Aleksandr Loekasjenko per helikopter naar de presidentiële residentie in de hoofdstad. De staats-tv was er bij.

Loekasjenko had een kogelvrij vest aangetrokken met extra zakken voor zijn walkie-talkie en munitie voor zijn kalasjnikov. Naast hem zette zijn vijftienjarige zoon Nikolaj (‘Kolja’) zijn commandohelm nog eens recht op het smalle hoofd. De dictator tuurde uit het raampje van de helikopter: „Haha, de ratten vluchten alle kanten uit!”

De Rambo-show van Loekasjenko werkte op de lachspieren. Op internet verschenen montages waarop de gewapende, in het zwart geklede president marcheert op de ‘Imperial march’ uit de Star Wars-films, als een Wit-Russische Darth Vader. Maar achter Loekasjenko’s clowneske optreden schuilt een grimmige werkelijkheid. In de afgelopen maanden hebben politie en veiligheidstroepen grof geweld gebruikt om de aanhoudende protesten tegen Loekasjenko de kop in te drukken. Ordetroepen schoten met rubberen kogels op ongewapende demonstranten. Op het politiebureau werden arrestanten geslagen en gemarteld.

Nu dat niet genoeg blijkt om het protest te smoren, heeft de politie de bevoegdheid gekregen om met scherp te schieten. Volgens de autoriteiten is er sprake van toenemende ‘agressie’ van betogers. Afgelopen maandag, toen gepensioneerden demonstreerden in het centrum van Minsk, bleek pepperspray nog afdoende om bejaarde dames op afstand te houden. Tegelijkertijd heeft de dreiging met dodelijk geweld één ding duidelijk gemaakt: na ruim twee maanden van massale protesten denkt Aleksandr Loekasjenko nog altijd niet aan opstappen.

Kwart eeuw aan de macht

Al 26 jaar houdt Aleksandr Grigorjevitsj Loekasjenko (65) Wit-Rusland in een ijzeren greep. Onder zijn leiding maakte de voormalige Sovjetrepubliek nimmer de overgang naar een moderne markteconomie en verwerd het Oost-Europese land met 9,5 miljoen inwoners tot het persoonlijke wingewest van zijn eerste en enige president.

In de afgelopen kwart eeuw heeft Loekasjenko elke vorm van oppositie uitgeschakeld. Sociaal protest werd uiteengeslagen, politieke tegenstanders werden opgesloten of vermoord. Volgen schattingen heeft een moordcommando dat werd aangestuurd door Loekasjenko’s chefstaf Viktor Sjejman in de jaren 1996-1999 ten minste dertig mensen ontvoerd en geliquideerd met een schot door het achterhoofd. Onder de slachtoffers waren de voormalige minister van Binnenlandse Zaken Joeri Zacharenko en Viktor Gontsjar, Loekasjenko’s belangrijkste politieke concurrent en enige serieuze uitdager. Om de misdaden te verhullen werden de slachtoffers doodgeschoten met het speciale pistool met geluidsdemper dat wordt gebruikt bij de executie van gevangenen – Wit-Rusland is het enige land in Europa dat nog de doodstraf uitvoert.

Haha, de ratten vluchten alle kanten uit!

Net als de Russische president Vladimir Poetin is Loekasjenko het product van de politieke en economische chaos die ontstond nadat de Sovjet-Unie in 1991 uit elkaar viel. Maar terwijl Poetin in 1999 door president Jeltsin naar voren werd geschoven als troonopvolger, vocht Loekasjenko zichzelf een weg naar de top, met democratische middelen. Loekasjenko was toen nog ‘Sasja’, een lange, charismatische politicus met een hese stem en een kale schedel die hij probeerde te bedekken met lange lokken vanaf zijn linkerslaap. Sasja Loekasjenko was een man van het volk, een vlammende orator die misschien weinig hoogdravende ideeën had, maar wel precies wist wie er de schuld had aan de ellende van de gewone man in het dorp. In 1994 versloeg hij de zittende premier en oud-communist Vjatsjeslav Kebitsj in de tweede ronde met 80 procent van de stemmen. Het waren de eerste en tegelijkertijd laatste eerlijke presidentsverkiezingen in Wit-Rusland. De score van 80 procent (of meer) voor Loekasjenko zou echter nog vaak worden herhaald.

Loekasjenko groeide op zonder vader, onder armoedige omstandigheden. Maar Sasja was gedisciplineerd, leergierig en ambitieus. Op school en de universiteit, bij de communistische jeugdorganisatie Komsomol en in dienst: Sasja deed overal aan mee en deelde graag de lakens uit. Nadat hij het pedagogisch instituut had afgerond studeerde hij landbouwkunde, want zijn grote droom was om directeur te worden van een collectieve Sovjet-boerderij, een kolchoze.

In 1988 werd hij op 34-jarige leeftijd directeur van de sovchoze ‘Gorodets’ bij de stad Sjklov. De donkere kanten van zijn karakter kwamen toen al bovendrijven. Toen Loekasjenko werd verdacht van het mishandelen van een tractorchauffeur, besloot een lokale journalist op onderzoek uit te gaan. Sasja was een bully met losse handjes, zo bleek: verschillende kolchoze-medewerkers vertelden te zijn geslagen door hun directeur.

In 1998 was Loekasjenko nog een charismatische politicus die zijn kale schedel probeerde te bedekken met lange lokken vanaf zijn linkerslaap. Foto Peter Mueller

In 1990 werd Loekasjenko gekozen in de Opperste Sovjet van de ‘Wit-Russische Socialistische Sovjetrepubliek’, die binnen twee jaar het parlement zou worden van de eerste onafhankelijke Wit-Russische staat: de Republiek Belarus. Voor velen was de onafhankelijkheid een onverwacht, en niet perse welkom geschenk. Tot 2002 bleef een meerderheid van de Wit-Russische bevolking voor het herstel van de Sovjet-Unie.

Parlementariër Loekasjenko besefte dat als geen ander. In zijn optredens fulmineerde hij tegen de oude communistische elite, maar niet omdat hij een nationalist was – integendeel. Parlementariër Loekasjenko was de archetypische populist: tijdens verkiezingsbijeenkomsten sprak hij in één adem zowel over de zegeningen van de vrije markt als over de noodzaak van het reguleren van de melkprijs. Loekasjenko beloofde bovendien het herstel van de Sovjet-Unie. Begin jaren 90 leek dat nog haalbaar.

Jonge wolven

In 1994 waren er grofweg drie facties in het Wit-Russische parlement: de voormalige communisten, de nationalisten en een groep onafhankelijke parlementariërs. Deze ‘jonge wolven’, zo schrijft Loekasjenko’s voormalige stafmedewerker Aleksandr Fedoeta, zagen Loekasjenko als hun ‘stormram’ om de macht te grijpen. Tijdens de presidentsverkiezingen van 1994 maakte Loekasjenko korte metten met de zittende premier Vjatsjeslav Kebitsj. Maar Sasja had geen zin om de macht te delen met de andere wolven. De politieke bondgenoten die hadden gerekend op hoge posten binnen de regering werden snel op een zijspoor gezet.

Daarna was het de beurt aan de Opperste Sovjet. In 1996 schreef Loekasjenko een referendum uit voor een nieuwe Grondwet, die bijna alle macht concentreerde bij de president. Op 24 november stemde ruim 88 procent van de kiezers in met Loekasjenko’s nieuwe bevoegdheden. Vanwege de vele onregelmatigheden rond de stembusgang werd de uitslag alleen erkend door Rusland en enkele andere post-sovjetstaten.

De nieuwe grondwet betekende het einde van de jonge Wit-Russische democratie. Vice-premier Leonid Sinitsyn, die kort daarop ontslag zou nemen, had daartegen gewaarschuwd. „Een dictatuur is een dure hobby”, zo zei hij tegen de president. „Ons land heeft daarvoor niet de middelen.”

Wit-Rusland beschikt niet over noemenswaardige hulpbronnen, zoals olie en gas. De vestiging van een autoritair bewind zorgde bovendien voor een gespannen relatie met het Westen – wat niet bevorderlijk was voor buitenlandse investeringen. Maar Loekasjenko boorde al snel een schier onuitputtelijke goudader aan: Rusland. In 1999 tekenden Loekasjenko en president Jeltsin een verdrag dat voorzag in de re-integratie van de twee landen. Loekasjenko droomde toen nog dat hij ooit aan het hoofd zou kunnen komen te staan van de ‘Uniestaat’ Rusland-Wit-Rusland.

‘Sasja’ was een man van het volk, een vlammende orator die precies wist wie er schuld had aan de ellende van de gewone man.

Met het aantreden van president Poetin vervloog die droom en Loekasjenko’s enthousiasme voor de Unie. Maar Wit-Rusland ligt op een strategisch kruispunt van oost en west en ook zonder harde toezeggingen over integratie bleek het Kremlin bereid om de Wit-Russische president overeind te houden. Moskou verschafte miljardenkredieten en leverde olie met zóveel korting dat Wit-Rusland een eigen petrochemische industrie kon opbouwen. Rusland vormde bovendien een afzetmarkt voor industrieproducten die eigenlijk niet konden concurreren op de wereldmarkt. Dankzij de grote broer in het oosten slaagde Loekasjenko om Wit-Rusland om te vormen tot een haast neo-communistische heilstaat, waarin het merendeel van de bedrijven in handen is van de overheid – of ze nou winst maken of niet.

De president zelf voer daar wel bij. „Loekasjenko heeft de staat omgevormd tot zijn persoonlijke bezit”, schreef politicoloog Valeri Karbalevistj. Terwijl president Poetin een brede bovenlaag liet meedelen in de rijkdom, is er in Wit-Rusland maar één oligarch – Loekasjenko. De president verkoopt voor miljarden wapens aan het buitenland, maar het geld vloeit naar zijn eigen bankrekening. In de afgelopen kwart eeuw groeide de presidentiële staf uit tot een van de grootste commerciële structuren van het land. Loekasjenko beschikt bovendien over een ‘presidentieel fonds’ (gevuld met belastinggeld) dat volgens sommige Wit-Russische journalisten de omvang van het overheidsbudget benadert.

Luister ook deze podcast: 46 uur in Minsk. Dat Loekasjenko niet terugdeinst voor grof geweld, ondervond correspondent Emilie van Outeren aan den lijve.

Deze bijna monarchiale staatsvorm kan niet bestaan zonder repressie door een loyaal apparaat van politie en geheime diensten, en Loekasjenko weet dat als geen ander. Niet competentie, maar absolute toewijding aan de president is de basis voor een carrière binnen de Wit-Russische overheid. Loekasjenko zorgt ervoor sleutelfiguren niet te lang op hun post blijven zitten. De ‘laatste dictator van Europa’ heeft het principe van verdeel en heers tot een hogere kunstvorm verheven. Loekasjenko speelt iedereen tegen elkaar uit: minister tegen minister, de oppositie tegen de zittende macht, Rusland tegen het Westen. En anders dan Vladimir Poetin weet Loekasjenko wanneer hij moet meebuigen – of althans, te doen alsof hij concessies doet. Terwijl de massale protesten tegen zijn bewind aanhielden, speculeerde de president de afgelopen weken over een nieuwe constitutie, waarmee hij de indruk wekte dat een andere staatsvorm mogelijk is.

Dit weekend organiseerde Loekasjenko een ontmoeting met politieke tegenstanders die hij heeft laten opsluiten, waaronder presidentskandidaat Viktor Babariko. „Een nieuwe grondwet schrijf je niet op straat”, zei Loekasjenko tegen de verbouwereerde gevangenen.

Dinsdag vaardigde voormalig presidentskandidate Svetlana Tichanovskaja – uitgeweken naar Litouwen – een ultimatum uit: als Loekasjenko niet binnen twee weken vertrokken is, dan zal ze een nationale staking uitroepen. De ministers van Buitenlandse Zaken van de EU kondigden nieuwe sancties aan. Loekasjenko zal niet onder de indruk zijn.