Recensie

Recensie Film

Oorlogsepos van gruwelijke schoonheid

Drama Rond ‘The Painted Bird’ hangt een geur van Holocaustporno. Terecht? Bij films over het onvoorstelbaar massale, bijna delirische geweld van de Holocaust en het Oostfront ligt het verwijt van exploitatie altijd op de loer.

‘The Painted Bird’: een meeslepende oorlogsfabel, in sprookjesachtig zwart wit gefilmd in een non-descript Oost-Europa.
‘The Painted Bird’: een meeslepende oorlogsfabel, in sprookjesachtig zwart wit gefilmd in een non-descript Oost-Europa.

Jerzy Kosinski’s De geverfde vogel was een onmisbare roman voor een middelbare scholier begin jaren tachtig. Het overlevingsverhaal van een Joods jochie op een gedegenereerd Poolse platteland tijdens de Duitse bezetting. Obscurantisme, willekeur, wreedheid en seksuele perversie regeren.

Het was semi-autobiografisch, suggereerde Kosinksi. Hij zou, net als zijn vriend Roman Polanski uit Lodz, de Tweede Wereldoorlog zelf als zwerfkind hebben overleefd. Na onthullingen in Vanity Fair in 1982 kantelde dat beeld. Kosinski werd beticht van plagiaat en inzet van ghost writers. Hij zou een poseur en een fabulist zijn die zijn inspiratie vooral opdeed in de sm-kelders van New York. Daar had hij de elite ingepakt met zijn sterke oorlogsverhalen. In werkelijkheid had hij niet eens hoeven onderduiken tijdens de oorlog. Een Poolse pastoor had zijn vader geholpen aan valse doopbewijzen die van de joodse Lewinkops katholieke Kosinski’s maakten.

Sindsdien hangt er rond The Painted Bird een geur van Holocaustporno. Herlees je de roman, dan blijkt die nog steeds rauw en aangrijpend, maar krijgen de verlekkerde beschrijvingen van pedoseksueel misbruik en groepsverkrachting een nare bijsmaak. Om die reden ontving de pers de magistrale filmbewerking tijdens het filmfestival van Venetië ook met reserve.

Het valt niet te ontkennen dat de Tsjechische kunstenaar Václav Marhoul een oorlogsepos van gruwelijke schoonheid en macabere klasse heeft afgeleverd. Maar deugt hij? En doet dat ertoe? Wel een beetje. The Painted Bird blijft de roman trouw, zwakt Kosinski’s sadomasochisme huivering - een close-up van uitgerukte oogbollen die over een houten vloer rollen - nauwelijks af. Zo kan je de film moeilijk los zien van zijn besmette bron. Is de groteske wreedheid dan niet gratuit? Is dit een soort Ilsa, Wolvin van de SS?

Lees hier: Het interview met regisseur Václav Marhoul

Voorop gesteld: je ervaart The Painted Bird nooit als gratuit, daarvoor ben je bijna drie uur lang te zeer overdonderd. Morele vragen stel je achteraf. Welnu, bij films over het onvoorstelbaar massale, bijna delirische geweld van de Holocaust en het Oostfront ligt het verwijt van exploitatie altijd op de loer. Maar de intenties van The Painted Bird - laten zien hoe fysiek overleven in zo’n omgeving niet zonder moreel en emotioneel sterven gaat - staat op zich in een traditie van coming of age in oorlogstijd. Denk aan klassiekers als Tarkovski’s De Jeugd van Ivan (1962) of Elem Klimovs Kom en Zie (1985).

The Painted Bird is een meeslepende oorlogsfabel, in sprookjesachtig zwart-wit gefilmd in een non-descript Oost-Europa: om Poolse gevoeligheden te ontzien spreekt men een Slavische mengtaal. Scènes van intieme horreur wisselen af met abrupt en massaal geweld: joden die uit een trein springen op weg naar het vernietigingskamp, een aanval van kozakken op een Pools dorp.

The Painted Bird is verdeeld in negen hoofdstukken, vernoemd naar de voogden, mentors en misbruikers die het zwijgende jochie Joska (Petr Kotlár) zoal ontmoet tijdens zijn omzwervingen - in de anderhalf jaar die opnames duurden, groeit hij voor je ogen op. Het is geen hel van Jeroen Bosch: Joska stuit op wreedheid én op onbaatzuchtige goedheid. Zijn tante Marta heeft het beste met hem voor, net als een dronken jager, een Duitse militair, een zachtaardige pastoor (Harvey Keitel), een Russische scherpschutter en zelfs medicijnvrouw Olga, voor wie hij ook duivelsgebroed is. Maar soelaas is tijdelijk, er waren ook monsters rond als de pedofiele boer Garbos en een permanent gevaar is de groep. Als donker jochie tussen bleke vlasharigen is Joska per definitie een outcast, een geverfde vogel - wat dat betekent, zie je halverwege.

The Painted Bird is hoopvol: onder al het eelt en littekens blijft een hart kloppen. Wellicht dat je op zeker niveau geniet van het sadisme en het geweld, maar geldt dat uiteindelijk niet voor elke oorlogsfilm? Kom en zie: een film van deze ambitie is dit jaar niet meer te zien.