Die digitale euro kan er zomaar komen. Wat is het nut ervan?

Digitale euro De Europese Centrale Bank beproeft straks een digitale vorm van het aloude bankbiljet. Het gaat meer om de stabiliteit van het financiële systeem dan om het bieden van betaalgemak.

De digitale euro zou de elektronische variant worden van het papieren bankbiljet, is het idee.
De digitale euro zou de elektronische variant worden van het papieren bankbiljet, is het idee. Illustratie door Sharon Coone

Nóg een betaalmiddel erbij? Je hebt je pinpas. Je hebt (waarschijnlijk) wat contant geld. En mogelijk gebruik je diensten als Apple Pay. Over een paar jaar kan er zomaar een nieuwe optie bij komen: een betaalapp of pasje van de Europese Centrale Bank waarmee je ‘digitale euro’s’ kunt overmaken.

De digitale euro zou de elektronische variant worden van het papieren bankbiljet: de centrale bank geeft ze allebei uit. En de bank garandeert van allebei de waarde.

Of het echt zover komt, is hoogst onzeker. Wel groeit de kans dat de digitale euro eraan komt. Onlangs kondigde de ECB er experimenten mee aan. De munt zou toegankelijk moeten worden voor „alle burgers en bedrijven”.

Het klinkt nogal overbodig: wéér een betaaloptie. Toch zien steeds meer centrale banken ‘digitaal centralebankgeld’ (central bank digital currency) als de toekomst. De ECB wil „klaarstaan” voor invoering „als de noodzaak zich aandient”. Medio volgend jaar wil ze er een besluit over nemen.

1 Wat is digitaal centralebankgeld precies?

Dit is, net als bankbiljetten en munten, publiek geld. De waarde ervan blijft in stand, want de sterke arm van de centrale bank zit erachter. Zie de trotse handtekening op de eurobiljetten van de ECB-president.

Het is heel iets anders dan het girale geld dat je op je bankrekening hebt staan. Dit is particulier geld, in feite een claim van jou op je bank, die ook failliet kan gaan. Die claim is gebaseerd op vertrouwen. Ook je overboeking naar een winkelier en je Tikkie aan een vriend(in) vallen of staan bij vertrouwen in particuliere banken en betaalinstellingen.

In principe kun je je particuliere geld te allen tijde omwisselen in publiek geld: je neemt dan bankbiljetten op. Wanneer het vertrouwen in commerciële banken verdampt – zoals tijdens een financiële crisis, of bij natuurrampen – zie je die omwisseling vaker. Denk aan rijen voor de geldautomaat, bijvoorbeeld in Griekenland in 2015. Als de digitale euro er komt, kun je je particuliere geld óók omwisselen in digitaal publiek geld. En er vervolgens mee betalen.

2 Waarom zou digitaal centralebankgeld nodig zijn?

Allereerst: ook andere centrale banken denken aan invoering van digitaal centralebankgeld. De Amerikaanse Fed denkt er bijvoorbeeld over na. De Chinese Volksbank en de Zweedse Riksbank experimenteren ermee, ofschoon geen enkele centrale bank al heeft besloten daadwerkelijk digitaal geld uit te geven.

Het gaat centrale bankiers níét in de eerste plaats om betaalgemak voor de consument. Er liggen andere overwegingen aan ten grondslag, die te maken hebben met de stabiliteit van het financiële systeem. Dat systeem digitaliseert razendsnel en is volgens sommigen te zeer van de particuliere sector afhankelijk geworden.

Bovenaan de lijst met zorgen van centrale bankiers is het afnemende gebruik van contant geld, het publieke geld van de centrale banken zelf. Centrale banken beschouwen de inwisselbaarheid van particulier in publiek geld als een van de bakens van het vertrouwen in het geldsysteem. Dit baken dreigt nu uit zicht te verdwijnen. Digitaal centralebankgeld kan náást contant geld – geen enkele centrale bank wil dit vooralsnog afschaffen – een publiek alternatief voor particulier giraal geld bieden, klinkt het steeds vaker.

Binnen Europa neemt vooral in Scandinavische landen en in Nederland het gebruik van cash snel af. Niet toevallig tonen de Zweedse Riksbank en De Nederlandsche Bank bijzondere interesse in digitaal centralebankggeld. Zweden, dat niet in de eurozone zit, denkt al sinds 2017 na over een ‘e-krona’. DNB, die in het eurosysteem zit, heeft een „positieve grondhouding” tegenover digitaal centralebankggeld. „De hoofddoelstelling is het behouden van publiek geld voor algemeen gebruik”, rapporteerde DNB in april.

Niet iedereen kan zich vinden in het argument dat het vertrouwen in het geldstelsel onder druk staat, nu cash op zijn retour is. „Het zijn consumenten zelf die kiezen voor digitaal betalen”, zegt Wim Boonstra, econoom bij Rabobank. „Daaruit blijkt nu niet bepaald dat het vertrouwen in het geldsysteem afneemt”, zegt hij aan de telefoon. Ook wijst Boonstra erop dat contant geld weliswaar minder wordt gebruikt, maar dat de hoeveelheid in omloop níét afneemt. Dat blijkt uit ECB-data. „Het contante geld ís er gewoon”.

Arnoud Boot, econoom en hoogleraar aan de Universiteit van Amsterdam, ziet dit anders. „Misschien is het vertrouwen nu geen issue, maar mogelijk in de toekomst wel. Als centrale bank wil je dan misschien toch aan de veilige kant zitten”.

Voor invoering van digitaal centralebankgeld zijn meer redenen. DNB verwijst naar de recente discussie in Nederland over het geldstelsel. De Wetenschappelijke Raad voor het Regeringsbeleid (WRR) schreef begin vorig jaar in een rapport dat de Nederlandse economie te afhankelijk is geworden van een paar grote commerciële banken. Volgens deze Raad moet de publieke poot van het stelsel worden versterkt. Invoering van digitaal centralebankgeld verdient „serieuze overweging”, meent de WRR.

Boot, die meeschreef aan het rapport: „Het is wel heel raar dat we een publieke functie – een plek bieden om veilig geld te stallen – puur aan commerciële partijen laten.”

Internationaal maken centrale banken zich zorgen over nog een ontwikkeling: plannen van techbedrijven om eigen digitale munten uit te geven waarmee consumenten kunnen betalen. Het bekendste voorbeeld is de libra van Facebook. De libra zou in eerste instantie zijn gedekt door ‘echte’ valuta als de euro, maar mogelijk wordt het daarna een op zichzelf staande munteenheid. Denk aan bankbiljetten en munten, die ooit aan het goud waren gebonden, maar nu niet meer.

Lees ook: Facebook lanceert volgend jaar eigen digitale munt ‘Libra’

„Als de libra een wereldmunt wordt, krijg je opeens een privaat monetair systeem, met alle risico’s van dien”, zegt Boot.

Als Facebook een libra aanbiedt waarvan het zegt dat deze „100 procent” gedekt is met euro’s, kan dat mensen verleiden er massaal in te stappen, zegt Rabo-econoom Boonstra. „Als het misgaat, kunnen de centrale banken de brokken opruimen. Het is heel begrijpelijk dat de ECB dan liever zelf een digitale munt uitgeeft.”

3 Hoe gaat digitaal centralebankgeld eruitzien?

Dat weten we niet. Wel valt iets af te leiden uit de experimenten in Zweden en China, die al enige tijd bezig zijn. In China lekte eerder dit jaar een screenshot uit van een wallet, een ‘portemonnee’ op een mobiele telefoon. Bovenaan de app prijkt een bankbiljet van de Chinese centrale bank met daarop de beeltenis van Mao Zedong en een bedrag aan renminbi’s, de Chinese munteenheid. Onderaan de app kun je kiezen voor contactloos betalen, overboeken, ophalen van geld of contact leggen met een andere telefoon met het systeem (waarschijnlijk via bluetooth). Het Chinese experiment vindt plaats in enkele grote steden. Het gaat vooralsnog om simulaties, dus niet om echte betalingen, schrijft persbureau Bloomberg. Ambtenaren zijn betrokken – zij ‘betalen’ ermee in het openbaar vervoer – en ook de McDonald’s in de nieuwe megastad Xiongan ‘accepteert’ de munt.

In Zweden is de proef met de ‘e-krona’ wat minder vergevorderd. Het gaat daar het om computersimulaties waarbij geen burgers of bedrijven bij betrokken zijn, laat de Riksbank weten. Ook in Zweden wordt een wallet onderzocht waarmee je geld kunt betalen, overboeken en ophalen. Die wallet wordt online getest als app op telefoons en horloges. Ook wordt een offline variant getest.

Uit het rapport van de ECB wordt duidelijk wat zo’n offline variant kan zijn: een chipkaart. De ECB noemt verder ook online mobiele applicaties als wallets.

4 Heb je als consument nog iets aan digitaal centralebankgeld?

Als het waar is wat centrale banken denken – dat digitaal centralebankgeld het financiële systeem veiliger kan maken – dan heeft elke consument daar wat aan. Want financiële crises kunnen heel wat ellende veroorzaken.

Of je in het dagelijks leven iets aan de digitale euro zal hebben, is een andere vraag. Een beetje, vermoedt Boot. „In wezen werkt het systeem in Nederland al heel soepel”, zegt hij. De banken hebben met hun eigen iDeal-systeem gezorgd voor snelle online betalingen, aldus Boot.

Anders ligt het met grensoverschrijdende betalingen, die buiten de eurozone omslachtig en duur kunnen zijn. En Facebook zou met zijn Libra zomaar in dat gat kunnen springen. Boot: „Je geeft dan veel macht uit handen aan een private partij die deze macht ook tegen je kan gebruiken, bijvoorbeeld met je data. Het is beter publieke grip te houden op de betalingsinfrastructuur.”

5 Waarom zou je je geld nog stallen bij je particuliere bank als je digitale euro’s van de ECB kan aanhouden?

Als digitaal centralebankgeld zo veilig is, klinkt het aanlokkelijk om dan maar al je geld aan te houden in digitale euro’s. Maar waarschijnlijk zal dat sowieso niet mogelijk zijn. ECB en DNB spreken over limieten per gebruiker. Het basisbedrag per Nederlander zou 3.000 tot 4.000 euro kunnen zijn, suggereert DNB. Dit „zou voor de meeste Nederlanders voldoende zijn om een maand van te leven en daarbij een buffer te houden voor onvoorziene uitgaven”, aldus DNB. Daarbovenop zou je dan mogelijk rente betalen op je digitale euro’s.

Centrale banken zien digitaal centralebankgeld niet als vervánger van cash, maar als aanvulling

Zulke limieten en prijsprikkels moeten voorkomen dat de banken in de problemen komen. Als grootste risico van digitaal centralebankgeld geldt de verhoogde kans op een bankrun tijdens een financiële crisis. Hoewel digitaal centralebankgeld nu juist bedoeld is om het financiële systeem veiliger te maken, kan het óók destabiliserend werken. De omwisseling van particulier naar publiek geld in onzekere tijden wordt makkelijker: je hoeft niet in de rij voor de geldautomaat te staan, maar neemt gewoon digitale euro’s op. „Bij angst voor hun geld kunnen mensen dan denken: ik haal het geld van mijn bankrekening en ik zet het allemaal bij de centrale bank”, zegt Boonstra.

Volgens Boot laat dat bezwaar nu juist zien hoe fragiel het huidige, door commerciële banken gedomineerde financiële systeem is. Digitaal centralebankgeld als publiek alternatief kan particuliere banken ook „disciplineren” om zélf veiliger te worden, denkt hij.

Het risico op een bank run kan worden voorkomen, zegt zowel Boot als Boonstra, door een limiet te stellen op de hoeveelheid digitaal centralebankgeld. DNB pleit voor „beheersmaatregelen voor de hoeveelheid [digitaal centralebankgeld] in omloop”.

6 Gaat digitaal centralebankgeld contant geld vervangen?

Dat is niet wat centrale banken van plan zijn. ECB noch DNB noch enige andere centrale bank ziet digitaal centralebankgeld – althans naar eigen zeggen – als vervánger van cash. Het moet een aanvullend publiek alternatief vormen. Met name in Duitsland bestaat de angst dat contant geld zal verdwijnen. Cash kan je in tijden van negatieve rente immers nog zonder kosten thuis bewaren. Op digitaal centralebankgeld zou negatieve rente rechtstreeks met de burger kunnen worden verrekend. Maar hier zijn geen aanwijzingen voor.

Lees ook: ECB werkt aan nieuw betaalmiddel: de digitale euro

7 Wat zijn, naast die kans op een bank run, de andere risico’s van digitaal centralebankgeld?

Contant geld heeft een eigenschap die digitale cash niet zomaar kan overnemen: volledige anonimiteit van de gebruiker. Alleen al door regels tegen witwassen en terreurfinanciering is volledige anonimiteit bij de digitale euro wettelijk waarschijnlijk niet mogelijk, aldus het ECB-rapport. Daarmee ontstaat – net als bij alle onlinebetalingen – vanzelf druk op de privacy. „Het gebruik van data door autoriteiten zou beperkt kunnen worden tot de gegevens die nodig zijn voor publieke taken, zoals het voldoen aan de antiwitwaswetgeving”, stelt DNB voor. Veel zal afhangen van het uiteindelijke ontwerp van de digitale euro.

Een ander risico is digitale veiligheid. Als de cryptografie van chipkaarten met daarop digitale euro’s wordt gehackt, kunnen buiten de centrale bank om „grote hoeveelheden digitaal centralebankgeld worden gecreëerd”, stelt DNB. De techneuten bij DNB en ECB denken volop na over technische ontwerpen die privacy en veiligheid moeten waarborgen, zonder aantasting van gebruiksgemak, snelheid en efficiëntie van de digitale munt.