De film was geheim, werd korter en is nu verboden

Fraudefilm KRO-NCRV zou de documentaire over de FIOD die sushiketen Sumo onderzoekt zondag eindelijk uitzenden. De rechter heeft het verboden.

Een restaurant van sushiketen Sumo in Haarlem, vorig jaar. De rechter verbood vrijdag uitzending van een documentaire over een onderzoek naar de keten.
Een restaurant van sushiketen Sumo in Haarlem, vorig jaar. De rechter verbood vrijdag uitzending van een documentaire over een onderzoek naar de keten. Foto Olivier Middendorp

Zondagavond om kwart over acht had de kijker op NPO2 kunnen zien hoe opsporingsdienst FIOD te werk gaat. Eerst sfeerbeelden: flitsen van spannende fraudezaken in het nieuws. Mannen en vrouwen in zwarte jassen met witte letters op de rug. Zwaailichten. In het Rotterdamse kantoor van de dienst bespreken rechercheurs dan een ernstige zaak. Die kwam aan het rollen toen een horeca-ondernemer met veel cash op Schiphol werd aangehouden.

De rechercheurs vermoeden grootschalige belastingfraude bij de bekende landelijke sushiketen Sumo. Voor de ogen van de kijker ontrolt zich een zoektocht naar bewijzen.

Alleen, de kijker krijgt de film Nederland Fraudeland niet te zien. Hij mag niet worden uitgezonden. De rechter besloot dat vrijdagmiddag na twee rechtszaken eerder die dag. De eerste om 9 uur was aangespannen door het Openbaar Ministerie. Dat eiste de film te zien om scènes te kunnen laten aanpassen, maar verloor de zaak.

Om 11 uur kwamen de voormalige eigenaren van Sumo. Die wilden dat de rechter uitzending verbood. De filmmakers zouden zich op „verboden terrein” hebben begeven. „Het strafdossier ligt nu in Hilversum en dat moet terug naar het OM om vernietigd te worden”, zei hun advocaat.

Een paar uur later kwam het vonnis. De rechtbank verbood producent Selfmade Films en de publieke omroep „om enige opname die betrekking heeft op de strafzaak” uit te zenden of openbaar te maken, op straffe van een dwangsom van 100.000 euro. Waarom de documentaire niet mag worden uitgezonden, maakt de rechter komende dagen pas bekend.

„Niet te vreten”

De documentaire die zondag zou worden uitgezonden was al lang niet meer de versie die de regisseur een jaar geleden bij de omroep had ingeleverd; hij was wel twintig minuten korter. Scènes over tapgesprekken, undercover werk, een grap van een FIOD-medewerker over de kwaliteit van de sushi („Het eten was niet te vreten”), losse vermoedens van rechercheurs over de verdachten, zelfs fragmenten regionaal nieuws over Sumo waren al geschrapt.

In 2014 was iedereen nog enthousiast. Regisseur René Roelofs had gevraagd of hij achter de schermen mee mocht kijken bij de FIOD, een nogal gesloten instantie. Zoiets deed hij eerder. Hij registreerde bijvoorbeeld het werk van de Belastingdienst, immigratiedienst IND en een voorloper van keuringsdienst NVWA.

Tot op het hoogste niveau kreeg hij toestemming om de film te maken. De staatssecretaris van Financiën, de top van het OM, de baas van de FIOD, iedereen leek het een goed idee. In een mediacontract legden ze vast dat de film pas zou worden uitgezonden na het vonnis. Tot die tijd moest die voor de verdachten geheim blijven.

Roelofs kreeg alle vrijheid. Hij filmde op 2 december 2014 zelfs met meerdere ploegen tegelijk de invallen in vijf restaurants en hoe daar op kantoor die avond over werd gesproken - „Het is zover mannen”.

Documentairemaker filmde tapgesprekken zonder dat de verdachten dat wisten

Pas toen de rechtszaak tegen Sumo in 2019 in zicht kwam, sloeg de stemming om. Het OM ging druk uitoefenen op omroep KRO-NCRV en verwees naar de strenge afspraken in het mediacontract. Wel vier keer kreeg het OM een nieuwe versie te zien en telkens paste de omroep weer dingen aan, tegen de wil van de regisseur of zelfs buiten zijn medeweten om.

Op 22 juli 2019 onthulde NRC de onenigheid over de film. De Sumo-zaak was toen bijna ten einde. Het vonnis lag al klaar. De rechter besloot het niet uit te spreken. Eerst wilde hij weten of de film een rol had gespeeld in het strafproces.

Een jaar, vele zittingsdagen, een kort geding en een wraking later kwam dan het vonnis. Ja, de ondernemers hadden belastingfraude gepleegd maar nee, daarvoor kregen ze geen straf. Door de film geheim te houden had het OM geprobeerd de verdediging te weerhouden van het voeren van een verweer. De „integriteit van het strafproces” was door het OM „in gevaar” gebracht.

Daarna probeerde het OM uitzending tegen te houden en had daar zelfs geld voor over. En toen volgde het kort geding van vrijdag. Uiteindelijk was het Sumo die daarin slaagde.

Regisseur Roelofs begrijpt het niet. „Dit besluit staat haaks op een eerdere uitspraak. De rechter heeft de film niet eens gezien. Dit is al de derde keer dat de film op het laatst niet wordt uitgezonden.”

KRO-NCRV: „De documentaire, en daarmee de kijker, is volgens ons nu slachtoffer geworden van een juridisch steekspel tussen het OM en de verdachten.” Voor KRO-NCRV „is journalistieke onafhankelijkheid zeer belangrijk en nooit onderhandelbaar. Wij beraden ons op vervolgstappen.” Zondag zendt de omroep nu een herhaling uit van een documentaire over een groentezaak.