Callliope Tsoupaki.

Foto Frank Ruiter

Interview

‘Muziek brengt ons in een andere staat’

Wat maakt het leven de moeite waard? Muziek is een manier om de waarde van het leven te delen, vindt Componist des Vaderlands Calliope Tsoupaki. Voor haar is muziek een antwoord op de grote levensvragen.

Componist Calliope Tsoupaki begint al te praten voor ik goed en wel boven ben in haar woning in Amsterdam-Zuid, waar de ramen openstaan naar de binnentuin en de drukke laan aan de voorkant onhoorbaar is. Over mijn reis met vertraging maar dat ze iets voor mij heeft, ze zet alvast meloen op tafel, en wil ik straks misschien een glaasje wijn drinken als we aan het werk zijn? Vanzelfsprekend Grieks gastvrij is ze.

Ze begint meteen over corona en dat het echt sciencefiction is met die mondkapjes op het conservatorium waar ze les geeft. „Als iemand dat vorig jaar had gezegd!” Ze zou naar Griekenland gaan voor de Griekse première van haar dubbelconcert voor panfluit, blokfluit en orkest, Salto di Saffo, daar had ze zich geweldig op verheugd, maar het gaat niet door. Niet dat het echt erg is, ze heeft niet te klagen want ze heeft veel werk. Er zijn gelukkig toch nog wel concerten, zij het op corona-manier, en ze benadrukt meteen hoe belangrijk het is om toch concerten te blijven geven: „Je kunt het niet missen, live-uitvoeringen. Het is niet te vergelijken met online-uitvoeringen.”

Calliope Tsoupaki (1963) (spreek uit: Kalliópi Tsoepáki) werd geboren in Piraeus en woont sinds 1988 in Nederland. Ze is de Componist des Vaderlands sinds 2018 en schreef in die hoedanigheid veel stukken voor ons allemaal – de partituren zijn gratis te downloaden op de site van de Componist des Vaderlands want, zegt ze: „Mijn leven heeft waarde van zichzelf, maar ik heb muziek nodig om die waarde ook te kunnen delen met anderen.”

En dan kijkt ze me aan en vraagt: „Waar is dit eigenlijk voor?”

Ik schiet in de lach en zij ook. Ze lacht veel en gemakkelijk, zoals sommige eigenlijk heel ernstige mensen doen. Ze heeft ook juist een sterk contemplatieve kant, zegt ze. Dat laatste hoor je geregeld terug in haar muziek.

Calliope Tsoupaki: ‘Kunst geeft ons onze menselijkheid terug’

Dat we gaan praten over wat het leven de moeite waard maakt, breng ik haar in herinnering. Oh ja. Ze snapt het idee, zegt ze, heel goed zelfs. Oh?

„Ja, zeker met zo’n crisis, als je helemaal tot jezelf komt en je een heleboel dingen niet kunt doen, dan kom je veel meer tot deze vragen: wat is mijn leven waard, waarvoor leef ik mijn leven, wat maakt mijn leven rijk. Ik denk daar toch al vaak aan, van kleins af aan heb ik zulke vragen gehad. Ik wist op de basisschool al dat iedereen dood zou gaan, ik realiseerde me dat echt, het was vreselijk.”

Was daar een aanleiding voor?

„Nee. Ik werd wakker en ik dacht: niets blijft, we gaan allemaal sterven. Ik heb daar een tijd sterk onder geleden, ik was er heel eenzaam mee. Ik denk dat ik muziek schrijf vanwege dit soort vragen. Mijn leven is helemaal verbonden aan het feit dat ik muziek maak. En dat ik moeder ben en echtgenote. Die drie dingen.”

Dat ze ook al heel vroeg wist dat ze muziek wilde maken, vertelt ze. Er was thuis geen instrument, ze woonde met haar ouders in een piepklein huisje in Piraeus.

„Al voor ik naar school ging, wilde ik componeren, ik klom op piano’s en ik maakte mijn eigen muziek. En ik zong alles na, ik zong de thema’s van een symfonie van Beethoven die mijn vader op grammofoonplaat had. Ik ben geboren met een muzikaal talent. Sommige mensen hebben het geluk dat dat meteen onderkend wordt en dan krijgen ze een muziekinstrument te bespelen, bij mij was dat niet zo.” Ze lacht vrolijk en vertelt hoe gelukkig ze in dat kleine huisje waren met z’n drieën, en dat haar tante uit het raam hing te luisteren als zij, ook uit het raam, zat te zingen: „Net een Napolitaans toneelstuk.” Later kreeg ze de pianoles waar ze flink om had gezeurd.

„Ik wou natuurlijk eigenlijk componeren, maar dat wisten mijn ouders niet. Ik moest gewoon muziek maken. Dat was echt de bedoeling.”

U bent geboren met een bedoeling?

„Ja, hahaha! Ik ben geboren met een bedoeling! Ik heb echt trauma’s opgelopen omdat het niet kon. Het werd onderdrukt door die vreselijke pianolerares: gewoon netjes toonladders leren. Toen ik met eigen muziek kwam werd dat verboden. Ik was negen jaar oud en ik maakte mijn eigen stukken en ik kreeg te horen: nooit meer doen. Maar ik gaf het niet op. Misschien is het achteraf gezien beter zo, want ik heb echt alles zelf moeten ontdekken. Ik ben pas toen ik twintig was met componeren begonnen, meteen met een orkeststuk, en toen kon niemand mij meer stoppen. Ik kan je wel vertellen dat mijn leven op zijn plek viel toen ik begon met componeren.”

Ze had toen al haar lesdiploma gehaald, ze haalde alle klassieke verplichte vakken aan het conservatorium, en eindelijk kon ze compositie gaan studeren met een avontuurlijke leraar die met groepjes studenten tot laat discussieerde over filosofische kwesties.

„Iedereen zag wel dat ik heel begaafd was, maar tegelijkertijd heb ik het gevoel gehad dat iedereen probeerde een beetje op de rem te staan met mij.”

Foto Frank Ruiter
Foto Frank Ruiter
Foto Frank Ruiter

Intussen zegt haar telefoon almaar ping ping – ze werpt een snelle blik. Ze is druk met opdrachten en afspraken. Ze is ongelooflijk actief, zeg ik. Ja, ze gaat altijd door, zegt ze, en schatert weer.

Intussen was ze lerares geworden op een middelbare school op het eiland Chios, tot genoegen van haar ouders: leraar is een baan met zekerheid en pensioen. Toch besloot ze Griekenland te verlaten.

Een idee hebben over de richting die je leven op moet, en kijken of dat kan

„Het is wel een beetje biografisch allemaal, maar dit heeft ook te maken met hoe je leven eigenlijk vorm krijgt. Ik had een idee, niet heel concreet, over de richting die ik op moest, en ik voelde dat alles tegen mij zei: dat gaat niet goed zo. Ik wilde alleen voor ik een radicale beslissing nam geprobeerd hebben of het kon, én les geven én componeren, zodat ik niet tegen mezelf zou hoeven zeggen: je hebt zomaar je ouders verlaten. Het is niet makkelijk hoor, om weg te gaan. Het is echt, het is niet, het is echt eh…”

U ging weg omdat u bij Louis Andriessen wilde studeren.

„Een heel goede beslissing. De beste die ik ooit heb genomen.”

Maar dat wist u toen nog niet.

„Jawel. Ik wist dat zeker. Ik had rondgekeken, ik had cursussen bij componisten gedaan: met Pierre Boulez in Avignon, een lange cursus in Delfi bij Jannis Xenakis. Ik ging niet zomaar. Weet je, muziek bepaalt je leven, het is alsof de drang om muziek te maken jou kiest in plaats van andersom. Het is een drang die je van binnen opeet, die je misschien kan vernietigen als je er niet aan toegeeft.”

Het lijkt benijdenswaardig als je echt weet wat je wilt en je doet dat ook.

„ Ja. Ik voel me nu heel goed. Ik kan niet alleen maar leven en daarvan genieten.”

Het leven is mij gegeven maar ik moet het zelf ook aan iets geven

Wat vindt u dan dat u moet doen?

„Ik moet iets waarmaken van mijn leven. Het leven is mij gegeven maar ik moet het zelf ook aan iets geven. Ik zou zonder de muziek misschien gekozen hebben om een heel eenzaam leven te leiden, misschien naar een klooster te gaan – ik ben niet gemaakt voor non hoor, ik word verliefd en zo – want één kant van mezelf is diep reflectief, naar binnen gekeerd. Een soort eenzaamheid die ik óók koester. Met componeren breng ik mijzelf als het ware op één lijn, het maakt dat ik met mezelf in evenwicht ben. En andersom.”

Hoe bedoelt u andersom?

„Dat ik het componeren muziek heb gegeven.”

Alsof er een god van het componeren is.

„Ik heet dan ook nog Calliope, de muze van de componisten! De muze inspireert tot muziek, maar ze blijft zonder als ik die niet ga schrijven. Ooit heb ik gezegd: ik maak muziek waarvan ik wil dat een engel die hoort. Maar daar ben ik vanaf, gelukkig ben ik volwassener geworden. Ik maak geen muziek voor de engel, ik maak die voor mij en voor ons. Nu en hier. We hebben als componisten muziek in het hoofd tot het einde der tijden.”

Dus u bent nooit bang dat het ophoudt?

„Nee. Het is een beetje metafysisch wat ik probeer te zeggen, maar ik bedoel: de muziek wordt mij ook gegeven. Ik moet het maken, maar het wordt me ook geschonken.”

Het is niet alleen maar van u.

„Iconenschilders ondertekenden hun iconen met ‘gemaakt door de hand van…’ zoiets is het. Je moet niet uit zijn op jezelf, op roem of iets dergelijks. Je moet weten: wat ik nu maak, dat is het beste wat ik heb. Anders is het niet goed.”

Foto Frank Ruiter

En hoe gaat dat dan als u dingen in opdracht schrijft of zoals nu, met een actuele aanleiding?

„Dat had ik eerder in mijn leven niet kunnen doen, maar nu heb ik het vertrouwen dat er echt wat te geven valt en dat ik ook weet hoe dat moet. Daarom kwamen die coronastukken. Je kunt zeggen: waarom wil je reageren op actualiteiten? Olivier Messiaen zat in een kamp en heeft toch nog muziek geschreven. Er is iets in muziek dat wij met elkaar kunnen delen en dat op een dergelijk moment belangrijk is om te delen.”

Nu in de coronatijd zie je hoeveel kunstenaars en musici te geven hebben

„Ik vind het ook belangrijk omdat wij als componisten, als kunstenaars, door politici juist aangevallen zijn op ons geringe belang. Al die verwijten die ons gemaakt zijn, dat we niets uitvoeren, nergens goed voor zijn, een linkse hobby, dat we best wegbezuinigd kunnen worden. En nu in de coronatijd zie je hoe belangrijk wij zijn, hoeveel we te geven hebben als kunstenaars en musici.”

Ze schreef drie stukken speciaal voor de coronatijd: ‘Inner life’, aan het begin van de lockdown, en toen de wereld weer open leek te gaan ‘Meeting Point’. Beide stukken voor piano. Met Inner life wilde ze laten horen „dat we misschien ook gaan bloeien in de opsluiting”, ze dacht erbij letterlijk aan een bloem die opengaat.

Meeting Point is een licht en helder stuk. „Misschien is het leven niet zo rampzalig, misschien kunnen we elkaar wel weer zien.”

En als derde, deze zomer, het bijna verwaaiende ‘Thin air’, een stuk dat door elk instrument gespeeld kan worden.

„Het gaat niet over wat je kunt kopen of kunt eten of kunt drinken. Het is iets dat in de lucht hangt en waardoor je iets gaat denken of voelen wat je daarvoor niet kon. Componisten en musici openen onzichtbare poorten en ramen.”

Lees ook: Tsoupaki’s Thin Air is een hymne voor empathie

Je ziet musici soms samenwerken in zo’n enorme overgave aan de muziek. Denken jullie nooit: is dit nu echt zo belangrijk, dan klinkt die noot een beetje anders, nou en?

„Nee, dat is een kwestie van leven en dood! Het is of wij over een koord lopen en kunnen vallen, je moet blijven lopen, je moet niet vallen. Zo dun is dat. Muziek is een wonder. Met muziek komen we in een andere staat.”

Een betere?

„Een noodzakelijke.”

Voor u.

„Voor iedereen.”