Interview

Waarom de Britten Duitsland niet begrijpen – en ook niet willen begrijpen

John Kampfner Het succes van John Kampfners boek toont aan dat de Britten heimelijk een obsessie koesteren voor Duitsland. „Jonge Britten putten hoop uit het Duitse succes.”

De Europese Unie is een complex spel: 27 lidstaten zoeken naar gemeenschappelijke belangen en uiteindelijk wint Duitsland altijd.

Die beschrijving van the English game van voetbalcommentator Gary Lineker hoeft maar enigszins te worden aangepast om de denkwijze van Brexiteers te schetsen. Die overtuiging is een reden voor hen om de EU te willen verlaten. Het tekent hun geloof dat aan het einde van de onderhandelingen dit jaar een moment komt waarop bondskanselier Angela Merkel met vlakke hand op een Brusselse vergadertafel slaat en toponderhandelaar Michel Barnier opdraagt: ik wil een deal met de Britten en wel nu.

Deze week was het weer raak. Michel Barnier reisde maandag naar Berlijn om bij te praten met Merkel, voor regulier overleg tussen de Brexit-onderhandelaar van de EU en de regeringsleider van de lidstaat die het roulerende voorzitterschap nu bekleedt. Barnier reist zich al dik drie jaar suf, om te sonderen en om de Europese eenheid te bewaren. Toch kopt de tabloid Daily Express: ‘crunch talks’. En geregeld duiken berichten op in pro-Brexit-kranten als de Express en The Daily Telegraph, dat de bondskanselier op het punt staat Barnier te ontslaan, omdat ze snel een deal wil met Boris Johnson, uit eigenbelang, om de uitvoer van BMW, Audi en Volkswagen naar de Britse markt veilig te stellen. „Zucht. Ja. Dat is weer zo’n voorbeeld van hoe Britten Duitsland niet begrijpen en niet willen begrijpen”, zegt John Kampfner. „Dat was tijdens het Britse lidmaatschap van de EU eveneens oorzaak van conflict en onmin.”

Kampfner doet wél zijn best Duitsland te begrijpen. Zijn boek Why Germans Do it Better: Notes from a Grown-Up Country is een Britse bestseller geworden. Interesse in het onderwerp dankt de Britse journalist aan zijn familiegeschiedenis. Kampfner is van Joodse komaf, zijn vader vluchtte eind jaren dertig van Bratislava naar Engeland om de Duitse bezetting te ontlopen. Kampfner was in 1989 en 1990 correspondent voor The Daily Telegraph in Oost-Duitsland. En nu heeft hij een boek geschreven dat deels vertelt over het Duitse succes na de Tweede Wereldoorlog, maar ook een spiegel is voor de crisis in zijn eigen land. Het feit dat het zo goed verkoopt, laat zien dat Britten een heimelijke obsessie met Duitsland koesteren.

Angela Merkel op bezoek bij premier David Cameron in oktober 2015

Foto Justin Tallis-Pool / Getty Images

Waar komt die obsessie vandaan?

„Het simpelste antwoord is: de oorlog. Voordat de WK-finale in 1966 gespeeld werd, sneerde een Britse journalist in The Daily Mail dat het goed mogelijk was dat Engeland van West-Duitsland zou verliezen: „They may beat us at our national sport today, but that would only be fair. We beat them twice at theirs.” Toen Engeland mede door een omstreden goal toch won, werd een nieuwe leuze geboren: two world wars and a world cup. Duitsland was alles waar Engelsen zich tegen konden afzetten.”

Waarom doet Duitsland het beter?

„Na 1945 was een liberale, moreel verheven, democratie de snelste manier het verleden het verleden te laten zijn. De Britse democratie heeft nooit een moment gehad waarop het noodzakelijk gedwongen was zichzelf fundamenteel anders in te richten.”

Vinden Duitsers zelf ook dat ze het beter doen?

„Dat is fascinerend. Tijdens mijn reizen voor dit boek vertelde ik over mijn insteek. Vaak reageerden Duitsers gegeneerd: dat kan je zo niet zeggen. Ik bespeurde soms zelfs een fysieke reactie. Er is bij de Duitsers zeker meer zelfvertrouwen dan twintig jaar geleden. Het goede spel van de voetbalploeg op het WK in 2006 [voor eigen publiek] speelt een rol, net als de humane houding tijdens de vluchtelingencrisis. Maar nog steeds hebben Duitsers moeite trots te zijn op hun land als natie. En ze hebben een punt. Er gaat voldoende mis in Duitsland. Mijn boek is ook geen hagiografie, maar ik denk niet dat het goed zou verkopen met een titel als ‘waarom Duitsland op sommige vlakken dingen regelmatig iets beter doet’.”

Dat Brexiteers denken dat Merkel ingrijpt, heeft toch niets met de oorlog te maken?

„Johnson pocht graag met Brits exceptionalisme. ‘Wij zijn beter en bijzonderder dan andere Europese landen.’ Dat denken zit diep. Tegelijkertijd accepteren Brexiteers met tegenzin dat Duitsland een economisch wonder beleefde. Ze begrijpen dan niet hoe zo’n succesvol land bereid kan zijn de macht via de EU te laten vloeien. Als gevolg van integratie heeft de EU de plek van Duitsland ingenomen als nationale boeman voor de Engelsen.”

Theresa May en Angela Merkel tijdens de G20 in Hamburg in juli 2017

Foto Emmanuele Contini / Getty Images

Brexiteers zeggen vaak dat de Britse vorm van democratie directer, beter is dan de Duitse. Hebben ze een punt?

„De Duitse politiek is heel stabiel. Sinds haar aantreden als kanselier in 2005 had Merkel te maken met vijf Britse premiers. Consensuspolitiek is slecht in het Britse stelsel verankerd en wordt daardoor niet goed begrepen. Britse politici zien dat het traag werkt, wat ook zo is, en vinden het daarom minderwaardig. Ze negeren vaak het uiteindelijke draagvlak voor een besluit.”

Maar leiden die warme banden tussen werkgevers en werknemers, politieke partijen, media, bedrijven en toezichthouders niet tot een gebrek aan scherpte? Zie het schandaal rond fintechbedrijf Wirecard.

„Het schokkende van Wirecard is dat de toezichthouder aanvankelijk de journalist van de Financial Times achternazat die het schandaal onthulde. In mijn boek beschrijf ik ook de emissiefraude van Volkswagen. Ja, het Duitse model is een rem op innovatie, helpt corruptie in de hand en versuft onderwijs. Dat is terechte kritiek. Maar had Wirecard in het VK kunnen gebeuren? Zeker. Kijk maar naar de afkomst van alle communicatieadviseurs en juristen die het bedrijf in crisistijd bijstonden. Londen wordt ook wel de laundromat genoemd, de stad waar miljardairs uit de hele wereld hun omstreden geld kunnen uitgeven aan huizen, kunst, dure scholen. Dat is een economie op zich. Ik denk niet dat de Britse regering het recht heeft Duitsland de les te lezen als het gaat om goed bestuur en corruptiebestrijding.”

Boris Johnson bezoekt Angela Merkel in Berlijn in augustus 2019

Foto Emmanuele Contini / Getty Images)

In zijn boek beschrijft Kampfner hoe Duitsers de Brexit zien als tragedie en als klucht. Hij vertelt hoe ze opeens net als ex-speaker John Bercow met gekke stemmetjes ‘order, order’ gingen roepen („een erg Duitse poging tot humor”) en waarom een kennis haar Netflix-abonnement opzegde. „Het tv-kanaal van het Britse parlement bood haar voldoende entertainment”, aldus Kampfner.

Zelfs nu weten de Britten nog niet wat ze van Duitsland verlangen

Tegelijkertijd gaat achter de Brexit veel Duits zeer verscholen. Uittreden is een afwijzing van een vreedzame naoorlogse Europese orde waarin de Britten een sleutelrol speelden. „De val van de Muur had een groots moment moeten zijn waarop de Britten hun rol konden vieren in de wedergeboorte van een democratisch Duitsland. Een onderdrukkend communistisch systeem werd met buitengewoon succes ontmanteld. Margaret Thatcher had daarin een belangrijk aandeel, naast Ronald Reagan en Michail Gorbatsjov. Maar zij zag slechts gevaar”, schrijft Kampfner, over de Britse ex-premier die de ideologische aartsmoeder van de Brexiteers is.

Later had Thatcher spijt van haar vergeefse verzet tegen Duitse eenwording, erkende ze in haar memoires. Voor Kampfner is dat een voorbeeld van de Britse wispelturigheid. „Zelfs nu weten Britten niet wat ze van Duitsland verlangen”, schrijft hij. Als de economie kwakkelt, zoals in de jaren negentig, wordt het land weggezet als de zieke man van Europa die tegengehouden wordt door een overvloed aan regelgeving. „Maar als Deutschland AG wereldmarkten verovert, is het land weer roofzuchtig.”

Hoe gaan Britten en Duitsers met elkaar om als de Brexit is afgerond?

„Er is veel veranderd. Zelfs de meest hardline-brexiteers snappen dat ze geen botte oorlogsgrappen meer kunnen maken. Britse wetenschappers kijken hoe ze de succesvolle corona-aanpak van het Robert Koch-instituut in Engeland kunnen kopiëren. Onder jonge Britten is Duitsland een populaire plek om buitenlandervaring op te doen. Ze putten hoop uit het Duitse succes. En Duitsers zijn verzot op de Britse populaire cultuur, van voetbal tot muziek en kampeervakanties in de provincie. Maar hoe op regeringsniveau met elkaar wordt omgegaan, hangt ook af van die andere enorme gebeurtenis die op handen is.”

Waar doelt u op?

„Op de opvolging van Merkel, daarover is veel nervositeit, gezien de onzekere situatie op het internationale toneel. Merkel belichaamt de voorzichtigheid van Duitsland. De Britse regering wil dat Duitsland als belangrijk Europees land een grotere rol speelt, op gebied van geopolitiek en defensie. Als een opvolger kiest voor een assertievere houding ten opzichte van Rusland en China, zal dat een kantelmoment zijn voor de wereld.”