Interview

Planbureaus aan kabinet: ‘alleen de coronabrand blussen is niet genoeg’

Interview | Nederlandse planbureaus Met de miljarden voor coronabestrijding moet het kabinet meer doen, vinden de drie grote Nederlandse planbureaus Pak ook urgente problemen aan als klimaatverandering en de groeiende sociale kloof.

Juist tijdens een grote crisis, zoals nu die rondom het coronavirus, moet het kabinet meer doen dan alleen de brand blussen. De directeuren van de drie grote planbureaus kunnen die boodschap niet vaak genoeg herhalen. Niet eerder traden ze samen naar buiten. Maar nu moet het, vinden ze. De coronacrisis is te ernstig, en vraagt om grote politieke keuzes.

Lees ook het nieuwsbericht bij dit interview ‘Kabinet moet meer doen dan de coronabrand blussen’

De drie adviseren het kabinet elk vanuit een andere invalshoek. Pieter Hasekamp (54) van het Centraal Planbureau geeft adviezen over de economie. Hans Mommaas (65) van het Planbureau voor de Leefomgeving over klimaat, landbouw en natuur. En Kim Putters (47) van het Sociaal en Cultureel Planbureau over de sociale cohesie in de maatschappij.

Nu vinden ze elkaar in een appèl aan het kabinet en politieke partijen die hun verkiezingsprogramma’s nu schrijven.

Hun boodschap is: het kabinet moet zich op méér richten dan alleen het coronavirus afremmen en de directe economische schade beperken. Al die miljarden die het kabinet uitgeeft, moeten óók worden gebruikt om al langer bestaande problemen op te lossen, zoals de groeiende sociale kloof in Nederland en de klimaatverandering.

Rek gaat eruit

„Nu het weer spannend is met het aantal besmettingen, zal het kabinet veel zwaarder moeten meewegen dat de rek er echt uitgaat voor groepen mensen”, zegt Kim Putters van het SCP. „Veel mensen zeggen: ik ben tot nu toe de crisis redelijk doorgekomen, maar ik maak me zorgen waar het naartoe gaat. Ik ben bang dat dit perspectief te lang uit beeld blijft.”

Eind mei stuurden ze al samen met het RIVM een brief naar het kabinet, waarin ze ervoor pleitten in het crisisbeleid veel meer aspecten mee te wegen, zoals leerachterstanden van kinderen, eenzaamheid en mentale gezondheid.

Hasekamp van het CPB: „In die eerste maanden was de discussie dat het kabinet niet alleen naar de volksgezondheid moest kijken, maar ook naar de economische gevolgen van de lockdown. Wij zeiden toen al: kijk nóg breder – naar de maatschappelijke impact, naar het klimaat. Wij snappen dat dit moeilijk is, maar wij vinden dat het kabinet die overwegingen wel moet delen.”

Het huidige beleid gaat nu te veel uit van zelfredzaamheid van kwetsbare burgers. Begin met het verbeteren van het onderwijs: kansengelijkheid levert uiteindelijk welvaart op.

Die brede blik is ook belangrijk in het acute crisisbeleid. Zo had de lockdown in het voorjaar grote impact. Putters: „De eenzaamheid onder 75-plussers verdubbelde. Daar moet het kabinet rekening mee houden als het verpleeghuizen opnieuw beperkingen oplegt. Hoe kunnen hun kinderen deze keer wél op bezoek komen? Geef mantelzorgers ditmaal met voorrang beschermende middelen.”

Voor mensen die nu opnieuw thuiswerken, wordt het leven mat, zegt Putters. „Bied hun de mogelijkheid om één dag per week naar kantoor te gaan. Dat kan de geestelijke druk enorm verminderen.”

Hasekamp: „Mocht er een nieuwe lockdown komen, maak die dan intelligenter en kijk ook naar de gevolgen voor kwetsbare groepen. Kinderen van lageropgeleide ouders hadden meer last van de sluiting van de scholen, net als kinderen met een migratieachtergrond. Mensen met een flexcontract en een deel van de zzp’ers zijn ook harder geraakt. Houd bij nieuwe maatregelen rekening met deze groepen en geef ze extra steun.” Bijvoorbeeld door vanuit scholen meer aandacht te geven aan kwetsbare kinderen.

Groot effect op het klimaat

Maar dat is niet genoeg. Het kabinet moet ook kijken naar de lange termijn. Mommaas: „Natuurlijk kijkt iedereen eerst naar de sociale effecten, naar gezondheid en economie. Maar het kabinetsbeleid heeft ook direct gevolgen voor het klimaat. Kijk naar de steun aan de luchtvaart. Kijk naar hoe Frankrijk Air France steunt en hoe anders Nederland dat doet bij KLM.”

De Franse regering vroeg Air France korte vluchten te schrappen met het oog op minder CO2-uitstoot: mensen kunnen beter met de trein gaan. Het kabinet-Rutte legde KLM geen extra, duurzame eisen op in ruil voor 3,4 miljard euro aan steun. Mommaas wil het kabinet niet rechtstreeks bekritiseren: „Dat is een politieke keuze. Het is aan het kabinet die te maken. Wij doen wel een appèl: betrek het klimaatprobleem bij je besluitvorming.”

Je hoort ook: hang nu geen groene betonblokken aan KLM’s benen, want dan vliegt die helemaal niet meer.

Mommaas: „Nee, maar wat je ook niet moet doen, is investeren in iets waarvan je weet dat het je nog verder wegvoert van de afgesproken klimaatdoelstellingen.”

Dus als je KLM steunt, moet je ook groene eisen stellen?

Mommaas: „Het ligt voor de hand dat je dat in ieder geval in de afweging betrekt.”

Hasekamp lacht: „We blijven adviseurs, hè.”

Maar nu ontbreken die eisen toch?

Mommaas: „Nogmaals: wij doen een appèl op het kabinet om de klimaatdoelstellingen wél mee te nemen in zijn afweging.”

Dus het kabinet moet niet oude bedrijvigheid in stand houden?

Mommaas: „Nee, want ondertussen is het speelveld aan het veranderen. In de Europese Unie wordt nu bijvoorbeeld overwogen om de uitstoot van CO2 van luchtvaartbedrijven die onder het ETS-systeem vallen, nog verder te beperken. Weeg dat mee als je investeert.”

De crisis is juist een uitgelezen moment om veranderingen door te voeren, vinden Hasekamp, Mommaas en Putters. Niet eerst de economische klap overleven, en dan pas weer aandacht besteden aan beperking van de uitstoot van broeikasgas CO2. Nee, er is nú ruimte.

We staan aan de vooravond van een investeringsspurt. Doe dat nou slim. Je kunt duurzamer uit de crisis komen.

Mommaas: „Er staan nu bakken met geld wereldwijd klaar: 750 miljard euro in het Europees herstelfonds. De Duitsers investeren 130 miljard, de Fransen 100 miljard. Heel anders dan na de crisis van 2008 – daar hebben we ons uit bezuinigd. Nu staan we aan de vooravond van een investeringsspurt. Doe dat nou slim. Je kunt duurzamer uit de crisis komen. Bijvoorbeeld door de woningbouwcorporaties op grote schaal huizen te laten verduurzamen.”

In het plan waarmee het kabinet zich ‘uit de crisis wil investeren’, ziet Mommaas op zijn terrein die slimheid nog niet. „Het Klimaatakkoord is gesloten, het kabinet heeft een plan om de industrie te vergroenen, er ligt een programma voor een meer circulair ingestelde economie. Het kabinet kán heel gericht investeren. Ik zie de ingrediënten klaarliggen, maar ik wacht nog op het slim samenvoegen ervan.”

Putters: „Alles wat het kabinet nu doet, heeft consequenties. De politiek moet zichzelf de mentale ruimte gunnen om die lange termijn erbij te betrekken. Wij roepen op om dat steviger te doen.”

Hasekamp: „Corona is nog wel even bij ons. Het gevaar is dat je alleen maar bezig bent oplaaiende brandjes te blussen. Blijf niet hangen in de alarmfase, ga van crisis- naar herstelbeleid.”

Slim Duits beleid

Nederland kan wat leren van Duitsland, zegt Mommaas. De Duitse regering richt ruim een kwart van de 130 miljard euro aan coronasteungeld op verduurzaming van de economie. En ze verbond eerdere plannen ook direct aan sociaal beleid. Zo waren er steunpakketten voor regio’s waar mensen hun baan verliezen door de sluiting van kolencentrales.

Mommaas: „Wij hebben een klimaatakkoord gemaakt en dat, zodra het institutioneel afgetimmerd was, huppetee, het land in gegooid. Terwijl je even had moeten nadenken: wat betekent dit voor burgers?” Denk aan het plan om wijken aardgasvrij te maken of aan aanleg van zonneweides en windmolenparken.

Dit is zonder twijfel dé testcase voor de overheid de komende jaren. Dat mensen het snappen, dat wijken met slechte woningen niet achterblijven.

Mommaas vervolgt: „Minder draagkrachtige burgers zijn minder geneigd mee te doen met de energietransitie. Verbind de klimaatopgave dus aan een sociale agenda en betrek burgers hierbij. Dan heb je draagvlak. Daar is winst te behalen.”

Putters: „Dit is zonder twijfel dé testcase voor de overheid de komende jaren. Dat mensen het snappen, dat wijken met slechte woningen niet achterblijven.”

Hasekamp: „Sterker: tot nu toe kwamen de subsidies terecht bij bevoordeelde groepen. Kijk maar wie er zonnepanelen op zijn dak heeft of elektrisch rijdt. Vergelijk het met de globalisering: die heeft veel welvaart gebracht, maar de kosten, zoals banenverlies en weinig loongroei, zijn bij de kwetsbare mensen terechtgekomen. Die schade moet je nu achteraf repareren. Bij de energietransitie kan je dat direct al doen.”

Mommaas: „In lijn met wat Eurocommissaris Frans Timmermans eerder zei: de klimaataanpak zal sociaal zijn of hij zal niet zijn.”

Kloven dichten

De sociale verschillen tussen kansarmen en kansrijken groeiden al en worden door corona groter, concludeerde het CPB op Prinsjesdag. Op school groeit de kloof tussen kinderen van laag- en hoogopgeleide ouders, op de arbeidsmarkt tussen mensen met en zonder een vast contract, tussen mensen met en zonder migratieachtergrond.

Hasekamp: „Het is zeer zorgelijk dat het voor hoe goed je het doet op school weer meer uitmaakt wie je ouders zijn. Het is een van de fundamenten van onze samenleving dat iedereen grofweg dezelfde kansen krijgt. Welvarende landen waar de welvaart eerlijk verdeeld wordt, zijn vaak ook duurzamer; het is een indicatie van beschaving in brede zin.”

Ook aan die groeiende kloof kan het kabinet nu wat doen. Zo ligt er „een enorme kans om eindelijk een leven lang leren van de grond te krijgen”, zegt Putters. Het kabinet maakt nu geld vrij om mensen om te scholen. Putters: „Ons onderwijs is daar nog steeds onvoldoende op ingericht. Vooral middelbaar en academisch opgeleiden doen aan bijscholing. Laagopgeleiden, deeltijdwerkers, vrouwen en mensen met een migratieachtergrond blijven achter. Dat zijn precies de groepen die nu aan de kant staan. Dit is niet alleen een probleem van de overheid. Bedrijven moeten hun personeel hiermee ook helpen.”

Mommaas: „En als je mensen omschoolt, kijk dan naar de sectoren waar door het klimaatbeleid werknemers nodig zijn: in de woningbouw, de installatiesector en de infrastructuurhoek komt er gigantisch veel werk op ons af.”

Hasekamp: „Hoe ver je wilt gaan in het bestrijden van armoede en kansenongelijkheid is een politieke keuze, maar het beleid dat er is, kan effectiever. Het gaat nu uit van te veel zelfredzaamheid van kwetsbare burgers. Begin met het verbeteren van het onderwijs: kansengelijkheid levert uiteindelijk welvaart op. Steun mensen met een laag inkomen niet alleen met toeslagen. Wij zullen nooit adviseren het minimumloon te verhogen – dat is een politieke keuze. Maar we hebben wel geconstateerd dat de negatieve effecten daarvan een stuk kleiner zijn dan we dachten.”

Putters is bezorgd dat de rekening voor deze crisis straks toch bij de kwetsbaarste groepen terechtkomt. „Uit ervaring en eerder onderzoek weet ik dat sociale steun altijd een van de eerste terreinen is waarop bezuinigd wordt. Maar de problemen worden daar alleen maar groter. De behoefte aan geestelijke zorg zal toenemen. Werkloosheid en armoede nemen toe. Al ver voor de coronacrisis bleek dat mensen met een handicap slecht worden begeleid. Ik ben bang dat ze nu permanent aan de kant komen te staan. En ik zie gemeenten nu al worstelen: ze hebben niet genoeg geld. Ik hou mijn hart vast. Hoeveel ruimte krijgen gemeenten om bewoners te helpen die dat het hardst nodig hebben?”

Hartenkreet

Gemeenten aan de randen van het land hebben nog een extra probleem, zegt Putters. In Zuid-Limburg, Zeeland, het noorden en de grensregio’s in het oosten groeit het aantal ouderen fors, terwijl het aantal mantelzorgers snel terugloopt en professionele hulp tekortschiet.

Putters: „Daar waar veel zorg nodig is, ontbreekt die. Gemeenten hebben niet genoeg geld en er zijn niet genoeg zorgwoningen. Maar sociale netwerken zijn er óók onvoldoende. Hier is de participatiesamenleving een zware opgave.”

Putters heeft een hartenkreet bij de belofte van het kabinet om ons ‘uit de crisis te investeren’: „De politiek heeft de mond vol van sociale cohesie: we moeten in deze crisis voor elkaar zorgen, luidt het morele appèl. Maar daar kan de overheid óók in investeren. In mantelzorg, gezondheidszorg en onderwijs. Dit kabinet heeft ook de ambitie scheidslijnen te doen vervagen. Dan is het een ongelooflijke gemiste kans al die miljarden die je nu uitgeeft niet ook daarop te richten.”