Opinie

Vrede in de Kaukasus? Vergeet het maar

Nagorno-Karabach Naast oud zeer spelen in de zuidelijke Kaukasus grote geopolitieke belangen, schrijft . Nagorno-Karabach is vooral het toneel van een internationaal steekspel.
Etnische Armeense vrijwilligers en reservisten onderweg naar het front in Nagorno-Karabach.
Etnische Armeense vrijwilligers en reservisten onderweg naar het front in Nagorno-Karabach. AFP

Vorige week zondag braken opnieuw gevechten uit tussen Armenië en Azerbeidzjan. Dat is even tragisch als onvermijdelijk. Gemakshalve verwijst men voor het huidige conflict naar de oorlog die de twee landen aan het begin van de jaren negentig van de vorige eeuw met elkaar hebben uitgevochten. De Sovjet-Unie hield op te bestaan, de deelrepublieken werden onafhankelijk en binnen die deelrepublieken probeerden de autonome regio’s hun eigen onafhankelijkheid uit te roepen.

Een van de regio’s was Nagorno-Karabach, wat volgens een vertaling letterlijk ‘zwarte tuin in de hooglanden’ betekent. Officieel geven Armenië en Azerbeidzjan elkaar de schuld voor het oplaaiende geweld. Van vrienden weet ik dat het aan de grens de afgelopen twintig jaar nooit rustig is geweest. Altijd werd er wel ergens geschoten en regelmatig flakkerde het geweld op tot een kleine veldslag, met bijvoorbeeld in 2016 meer dan honderd doden, burgers en militairen. Dit jaar in juli werd er weer hevig gevochten, opnieuw met tientallen doden aan beide kanten.

De Armeense media toonden zondag en maandag beelden van pleinen en binnenplaatsen waar nog een laatste keer werd gedanst. Daarna vertrokken bussen met vrijwilligers in de richting van het front. Het waren vooral dertigers en veertigers, vaders die hun zonen in de loopgraven gingen bijstaan. In de Azerbeidzjaanse hoofdstad Bakoe kwamen op hetzelfde moment duizenden mensen op straat en ook daar vertrokken mannen in camouflagepakken naar de oorlog. Intussen wordt er al lang niet meer gedanst. Het dodental overtreft ruimschoots de officiële cijfers.

Invloedssferen

Het conflict om Nagorno-Karabach gaat om veel meer dan een meningsverschil om een lapje grond. Samen met Georgië maken Armenië en Azerbeidzjan deel uit van de zuidelijke Kaukasus. De Kaukasus is al eeuwen het kruispunt geweest van drie cultuurgebieden: het Ottomaanse of Turkse rijk, het tsaristische Russische en nadien communistische Sovjetrijk, en het Perzische rijk dat we vandaag Iran noemen. Drie cultuurgebieden die eeuwenlang met elkaar overhoop lagen en in een uithoek van hun invloedssfeer, daar waar de verschillen het meest uitgesproken waren, hun oorlogen uitvochten.

Lees ook dit artikel over het conflict in de Armeense enclave: ‘Het geweld is honderd keer erger dan het ooit is geweest’

Armenië en Azerbeidzjan waren na de Eerste Wereldoorlog korte tijd onafhankelijk, maar al in 1920 kwamen ze onder Sovjetbewind. In 1922 vormden ze samen met Georgië de Transkaukasische Socialistische Federatieve Sovjetrepubliek, tot 1936, toen ze elk een afzonderlijke Sovjetrepubliek werden. Nagorno-Karabach werd daarbij altijd gezien als een bijzaak. Er woonden overwegend Armeniërs, maar het land lag helemaal ingesloten in Azerbeidzjan. In 1923 kreeg de regio al het statuut van autonome oblast (provincie), binnen de Sovjetrepubliek Azerbeidzjan. In 1991 riep Nagorno-Karabach de onafhankelijkheid uit, al wordt dat statuut door geen enkele andere staat erkend. Als de internationale gemeenschap vandaag stelt dat Nagorno-Karabach volgens het internationaal recht tot Azerbeidzjan behoort, dan baseert ze zich daarbij in de eerste plaats op de beslissingen van Lenin en Stalin.

Geopolitieke druk

Daarnaast zijn er de geopolitieke belangen. Rusland heeft een belangrijke militaire basis in Armenië. De voornaamste ambassade van de VS in de regio bevindt zich in Jerevan. Ten noorden van beide landen ligt Georgië dat in 2008 een vijfdaagse oorlog voerde met Rusland om de deelrepublieken Abchazië en Zuid-Ossetië. In het zuiden ligt Iran, waar de afgelopen maanden de spanningen met de VS regelmatig tot het kookpunt stegen. Israël bevoorraadt Azerbeidzjan met hoogtechnologisch militair materieel, Rusland bewapent de twee landen, maar toch in de eerste plaats Armenië. Volgens de Global Militarization Index is Armenië in verhouding tot zijn samenleving het op twee na meest gemilitariseerde land ter wereld, na Israël en Singapore; Azerbeidzjan staat op die lijst twaalfde. De geopolitieke druk in de regio is immens.

In 1994 kwamen Armenië en Azerbeidzjan tot een wapenstilstand. Armeense troepen hadden Nagorno-Karabach veroverd en daaromheen ook een bufferstrook diep in het Azerbeidzjaanse binnenland. De twee legers groeven zich in en onder druk van Rusland, de VS en Frankrijk werden vredesgesprekken opgestart. Die gesprekken hadden in de eerste plaats de bedoeling om de internationale gemeenschap zand in de ogen te strooien. Azerbeidzjan heeft zich nooit neergelegd bij het verlies van dit stuk land en Armenië was nooit van plan om Nagorno-Karabach op te geven.

Lees ook: Er loopt een rafelrand van nepstaatjes rondom Rusland

Voor dat laatste ligt de reden voor de hand: Nagorno-Karabach als regio in een onafhankelijk Azerbeidzjan was voor de Armeniërs nooit een optie. In 1915 werden onder het bewind van de Ottomanen tussen één en anderhalf miljoen Armeniërs vermoord. Deze gebeurtenis bepaalt in grote mate het Armeense bewustzijn. Azeri’s zijn etnische Turken en moslims, in Armenië wonen bijna uitsluitend Armeniërs en is nagenoeg iedereen Armeens-orthodox. De wapenwedloop van de afgelopen jaren, de religieuze verschillen, de geopolieke belangen van de VS, Rusland, Turkije en in mindere mate Iran en Georgië, de geschiedenis van bloedvergieten en de wederzijdse haat: vrede in de zuidelijke Kaukasus is een illusie.

Reageren

Reageren op dit artikel kan alleen met een abonnement. Heeft u al een abonnement, log dan hieronder in.