Reportage

Hoe corona van schoolmeisjes in Kenia moeders maakt

Covid-19 in Kenia Het coronavirus heeft het herdersvolk van Kenia terug geduwd in de tijd. Nu de scholen dicht zijn, worden jongens weer krijgers en meisjes weer moeders.

Op de vloer van de kleuterklas van de school in Resim, in het noorden van Kenia, ligt afval. In het lokaal van de eerste klas zingen beschilderde krijgers strijdliederen. Al zes maanden zijn de scholen in Kenia dicht. Alle scholieren zijn weg. Nu hangen krijgers rond in hun lokalen.

„Ik ben al blij als tachtig procent van de leerlingen straks terugkeert”, zegt hoofdonderwijzer Gabriel Lemoonga. In heel Oost-Afrika en Zuidelijk Afrika gaan 65 miljoen kinderen niet naar school. Alleen al daardoor dreigt er een ramp voor hun ontwikkeling en bescherming. Het coronavirus leidt tot een verloren generatie, waarschuwen onderwijsdeskundigen.

Zeker in het ruwe noorden, woonplaats van de Samburu’s, een herdersvolk, zijn leerlingen de bescherming tegen de schadelijke aspecten van hun tradities kwijt. Schoolmeisjes worden sinds de sluiting van de scholen weer besneden, jongens staan weer bloot aan de verlokking van het krijgerschap.

In Afrika is school meer dan alleen onderwijs. Dit geldt zeker in dit soort achtergestelde en onherbergzame streken. Van de veertig meisjes op de basisschool van Resim raakten er vier zwanger de afgelopen maanden, zij worden nu uitgehuwelijkt. Uit onderzoek van hulporganisatie Plan International blijkt dat de meeste zwangere meisjes nooit terugkeren in de schoolbanken. Volgens schattingen van de overheid zou dat voor nog duizenden andere meisjes hier gelden.

De ruim 2.300.000 Samburu’s leven in een district van 14.400 vierkante kilometer en zijn verbonden aan de Maasai, die in de negentiende eeuw in Oost-Afrika militair de dienst uitmaakten. Voor deze conservatieve herders is onderwijs iets relatief nieuws. Corona remt hun vooruitgang.

Een school in Resim Noord Kenia. Hoofdonderwijzer Gabriel Lemoonga (rechts) verwacht dat als de scholen weer open mogen tachtig procent van zijn leerlingen zal terugkeren.

Foto Joost Bastmeijer

‘Laat ze die school maar sluiten’

De 15 jaar geleden gebouwde school in Resim heeft nog weinig indruk gemaakt. Bij gebrek aan andere stenen gebouwen in de omgeving gebruiken de bewoners het gebouw voor allerlei vertier. „Ik schrok me dood toen er een krijger met geweer mijn klas binnenkwam om zijn mobiel op te laden”, herinnert schooldirecteur Lemoonga zich. „Anderen komen met speren en gebruiken de lokalen om het verdovende middel miraa te kauwen.” De ouderen van Resim gingen zelf nooit naar school en twijfelen aan het nut van onderwijs voor hun kinderen. Hun vee, hun gehardheid en trots voldeden immers altijd in hun leven.

De scholen in Kenia zijn al zes maanden dicht. In het noorden van Kenia hangen Samburu-krijgers rond in oude schoolgebouwen.

Foto Joost Bastmeijer

Lena Myekie en Ben Laerat, beiden 16 jaar, zoeken schaduw onder een acaciaboom en schuiven een steen onder hun achterste. „Waarom zou ik teruggaan naar school”, haalt Lena Myekie zijn neus op, „ik heb me de afgelopen maanden zo goed gevoeld met het vee in de bush dat ik school ben vergeten.”

De jongens vertellen hoe ze beiden onderwijs volgden, tot corona toesloeg en ze ieder voor een andere levenswijze kozen. Vlak voor corona hadden beide schooljongens hun initiatie ondergaan en veranderden in mannen, krijgers met groot aanzien in de traditionele cultuur. Myekie: „Ik stap nu in de voetsporen van mijn voorvaderen en kies voor mijn vrijheid. Laat ze die school maar sluiten.”

Lena Myekie (midden) en Ben Laerat (rechts) zijn beiden 16 jaar. Sinds de scholen dicht zijn als gevolg van corona, hebben ze ieder voor een andere levenswijze gekozen.

Foto Joost Bastmeijer

Ben Laerat daarentegen vond het trekken met het vee, de hongerige leeuwen en het buiten slapen de afgelopen maanden maar niets. „Het leven in de bush valt me zwaar, ik wil een ander leven leiden”, vertelt hij. Volgens hem helpt onderwijs de Samburu’s een antwoord te vinden op allerlei nieuwe uitdagingen. Hij noemt klimaatverandering, overbevolking. „Op school kan ik kiezen tussen de oude en de nieuwe tijd.” Hij keert zich naar Myekie en zegt guitig: „Alleen ik weet straks wat een virus is.”

Een uurtje rijden van Resim, over zandpaadjes en door droge rivierbeddingen, ligt de plaats Wamba. Inwoner Jackson behoort tot een van de eerste Samburu die 25 jaar geleden in het stadje naar school ging. Nu is hij er ambtenaar op het onderwijsdepartement. „Vroeger bij het hoeden van de geiten verborg je uit schaamte je schoolboeken onder je omslagdoek”, vertelt hij. „En als je naar huis ging, wist je niet of je kraal er nog wel stond.” Misschien waren je ouders alweer verder getrokken met het vee, zegt hij. „Er is al veel veranderd in Samburu en school is het instrument daarvoor. Corona bedreigt de geboekte vooruitgang.”

In Wamba is de 17-jarige Nabulu ondergedoken, op de vlucht voor haar vader en voor de man die haar bezwangerde. „De schoolsluiting veranderde mijn leven in een hel”, zegt ze met een piepstemmetje. „Een schoolmakker maakte me zwanger. Hij wil alleen voor me zorgen als ik met hem trouw en hij weigert me te laten teruggaan naar school.”

In het ruwe noorden, woonplaats van de Samburu’s, een herdersvolk, zijn leerlingen de bescherming tegen de schadelijke aspecten van hun tradities kwijt. Jongens staan weer bloot aan de verlokking van het krijgerschap.

Foto Joost Bastmeijer

Volgens de traditie is een meisje klaar voor seks zodra ze borsten krijgt. Het is heel gewoon dat ze al op haar tiende jaar trouwt. Bij trouwen hoort besnijden: een geschatte 85 procent van de vrouwen in dit deel van Kenia onderging de besnijdenis. Al die gebruiken leerde Nabulu op school afzweren, maar „mijn vader oefent nu druk op me uit voor een besnijdenis. Hij wil niet meer voor mijn schoolgeld betalen.”

Emancipatie van meisjes

De grootste verandering is de ontluikende emancipatie van meisjes. Een paar uur rijden over wasbordwegen ligt de districtshoofdplaats Maralal. Nasieku Letipila is er hoofd van het gender departement. „Het mannelijke ego is bij de Samburu enorm”, zegt ze schamper.

Lees ook: Een Samburu toont geen pijn, geen vrees, alleen maar trots

„Onderwijs verheft een meisje in rangorde boven haar niet geschoolde echtgenoot. Daarom is het voor de overheid zo moeilijk mannen te overtuigen van het nut van onderwijs voor meisjes.” Letipila looft haar cultuur, maar de slechte gewoontes wil ze uitbannen. De bevolking heeft in dit woeste gebied nauwelijks een boodschap aan de overheid, zegt ze, alleen op school krijgen mensen de kans iets over de moderne wereld te leren. „Daarom had de regering de scholen nooit moeten sluiten.”

In Kenia zijn tot nu toe ruim 40.000 coronabesmettingen vastgesteld en 731 doden. Mede vanwege het zwakke gezondheidsstelsel heeft het land, net als meer Afrikaanse landen, vanaf het begin strenge coronamaatregelen genomen.

De coronacrisis leidt tot een scholencrisis die geldt voor heel Kenia. Ook in beter ontwikkelde streken lokt voor leerlingen de vrijheid, profiteren moeders van een extra huishulp en vaders van een extra arbeidskracht. Privéscholen sluiten bij gebrek aan inkomen, arme leraren gebruiken de lokalen voor hun kippen. In overheidsscholen met soms wel negentig leerlingen in één klas lijkt het scheppen van een virusveilige omgeving welhaast onmogelijk, en daarom blijven de schooldeuren gesloten. Een voordeel in de ontwikkelde gebieden is dat kinderen daar digitaal onderwijs kunnen volgen. Ook is de mentaliteit van de bevolking daar anders: onderwijs is er een gewoonte, een noodzaak.

Afval in een oud-klaslokaal. Onderwijsdeskundigen waarschuwen dat het coronavirus tot een verloren generatie leidt.

Foto Joost Bastmeijer

Jane Mutua is hoofd van de nationale Vereniging voor Onderwijspersoneel in Maralal. Eerder werkte ze in steden en landbouwregio’s waar onderwijs sinds de onafhankelijkheid in 1963 van generatie op generatie overging. „Daar ziet iedereen de waarde in van onderwijs, hier moeten we die mentaliteitsomslag nog maken. Het virus heeft de Samburu vele jaren teruggeworpen in de tijd.”