Opinie

Het Europese veto is niet meer van deze tijd

Buitenlands beleid

Commentaar

De Europese regeringsleiders hadden er vorige week een – voor hun doen middellange – vergadersessie van acht uur voor nodig om te laten zien dat ze ook in buitenlands beleid handelingsbekwaam zijn. Daar waren de afgelopen weken twijfels over gerezen omdat een kleine lidstaat omwille van particuliere belangen EU-beleid gijzelde. Cyprus blokkeerde sancties tegen Wit-Rusland omdat het steun zocht in een bilateraal conflict met Turkije.

In een wereld gedomineerd door machtsstrijd tussen assertieve grootmachten moet de EU energieker opkomen voor het eigenbelang – daar is consensus over. De assertiviteit van autoritaire staten China en Rusland, gecombineerd met grote broer VS die zich niet meer als voorheen wil ontfermen over Europa, dwingen tot onafhankelijkheid en slagvaardigheid. Tot zover de analyse, nu de praktijk.

Vrijwel onmiddellijk na de ongeloofwaardige herverkiezing van president Aleksandr Loekasjenko in Wit-Rusland maakte de EU duidelijk de uitslag van de verkiezingen niet te erkennen. Niet veel later volgde het politieke voornemen om de top van het autoritaire regime te straffen met sancties. Het moest een heldere steunbetuiging zijn voor de oppositie die, naarmate de zomer vorderde, een steeds agressievere staatsmacht tegenover zich vond. Een sympathiek gebaar en bovendien een zet met lage kosten voor de EU-lidstaten. Een diplomatiek eitje dus.

De verkiezingen waren op 9 augustus. De EU had tot de vroege ochtend van 2 oktober nodig om veertig Wit-Russen op een sanctielijst te zetten. De traagheid werd veroorzaakt doordat Cyprus dwars ging liggen. Dat land wilde ook sancties tegen Wit-Rusland, maar gebruikte zijn vetomacht om een eigen belang onder de aandacht te brengen: een hooglopend conflict met Turkije over de exploratie van fossiele brandstoffen in de oostelijke Middellandse Zee. De overige EU-landen hadden begrip voor de Cypriotische belangen, maar wilden een rustigere aanpak van Turkije.

Het compromis zat in de juiste formulering: als Turkije zich constructief opstelt wil de EU gesprekken heropenen over uitbreiding van de douane-unie. Blijft Turkije zich misdragen tegenover Cyprus en internationale afspraken schenden, dan kan de EU overgaan tot sancties. Uiteindelijk trok Cyprus zijn veto in.

De EU is in essentie een consensusmachine. Unanimiteit heeft belangrijke voordelen. Elk land weet dat het uiteindelijk een belangrijke stem heeft in een club met landen die soms wel zestig of tachtig keer meer inwoners hebben. Bovendien wordt een unaniem besluit breed gedragen. Daar staat tegenover dat het lang kan duren voordat unanimiteit tot stand komt. Vaak lukt het alleen door koehandel, hetgeen in het geval van mensenrechten en sancties ongepast is. Het veto kan ook misbruikt worden, zoals Cyprus aantoonde.

Uit oogpunt van slagvaardigheid is het beter van het veto af te zien, ook als het gaat om buitenlands beleid dat traditioneel gezien wordt als een kroonjuweel van de nationale soevereiniteit. Afschaffing van het veto betekent, zeker voor kleine lidstaten, machtsverlies. Daar staat winst voor het collectief tegenover.

Afschaffing hoeft niet in een keer voor het gehele beleidsterrein te gelden. Men zou het veto kunnen afschaffen voor mensenrechten en sancties bijvoorbeeld of voor snelle diplomatieke interventies. Ook is het een optie om besluiten te nemen waarbij een land zich bijvoorbeeld onthoudt van stemming. Een sanctietheater zoals dat van de afgelopen weken kan de EU zich in elk geval niet meer veroorloven.