‘Persfoto’s tonen clichébeeld moslima’

Onderzoek stereotypering Fotograaf Cigdem Yüksel onderzocht 4.482 ANP-foto’s die zijn voorzien van de zoekterm ‘moslima’. „De moslima wordt alleen gezien als een symbool.”

Moslimgezin uit het aanbod van Getty. Het fotobureau streeft naar een representatieve weergave van moslimvrouwen.
Moslimgezin uit het aanbod van Getty. Het fotobureau streeft naar een representatieve weergave van moslimvrouwen. Getty Images/Maskot

Nadat een Nederlandse fotografe – we noemen geen namen – voor persbureau ANP een foto had gemaakt van een Kosovaarse familie, werd ze door de fotoredactie gebeld: de vrouw op de foto droeg geen hoofddoek en zo kun je dus niet zien dat het een islamitisch gezin was. De fotograaf werd teruggestuurd om de vrouw mét hoofddoek te fotograferen. Ook al droeg ze die niet.

Dit is een voorbeeld uit het rapport ‘Moslima’: Een onderzoek naar de representatie van moslima’s in de beeldbank van het ANP, dat fotograaf Cigdem Yüksel, samen met het moslimvrouwencollectief S.P.E.A.K, deze vrijdag presenteert in Amsterdam. Hiervoor onderzocht fotograaf Yüksel de 4.482 foto’s van het persbureau die zijn voorzien van de zoekterm ‘moslima’. De beeldbank is het archief dat kranten gebruiken als ze een algemeen beeld nodig hebben bij een artikel. Yüksel: „Ik stoor me al jaren aan het clichébeeld in de media van de stille, niet-geïntegreerde moslimvrouw met hoofddoek. Dus ik dacht: laat ik dat eens onderzoeken.”

Wat blijkt: vrijwel alle gefotografeerde vrouwen dragen een hoofddoek, en velen werden op straat gefotografeerd, van een afstand genomen, en zonder dat hun gezicht volledig herkenbaar is. Yüksel noemt dat „safari-foto’s”: onpersoonlijke plaatjes. En als ze wel herkenbaar zijn, kijken ze serieus. Een disproportioneel deel van de vrouwen op de foto’s draagt een nikab of een boerka. Slechts drie procent van de foto’s toont vrouwen met een beroep; doorgaans caissière van een supermarkt, in de klas, of als schoonmaker. Daarnaast onderzocht Yüksel welke trefwoorden de fotograaf aan de foto’s hingen, om ze vindbaar te maken voor de kranten. Naast ‘moslima’ waren dat: ‘boerkaverbod’, ‘allochtoon’, ‘islamisering’, ‘inburgering’. Ook als de foto daar geen enkele aanleiding toe gaf.

Yüksel concludeerde: de foto’s tonen een wijdverspreid stereotype dat niet klopt met de werkelijkheid. „De moslima wordt alleen gezien als een symbool, ze wordt gereduceerd tot haar geloof, en geassocieerd met allerlei maatschappelijke problemen.” Dat de vrouwen vooral op straat, zonder context van thuis of werk, worden verbeeld, vergroot het onpersoonlijke. Dat sluit aan bij eerder onderzoek, waaruit bleek dat moslima’s vooral de krant halen als mondeloze representanten van een onderdrukte probleemgroep.

De fotograaf interviewde diverse collega’s, anoniem, om te vragen waarom zij moslima’s op deze manier fotograferen en ook nog eens van die stigmatiserende labels voorzien. Yüksel: „Het is een commerciële afweging. Ze zeiden: ik wil dat mijn foto verkocht wordt. Dus maken ze deze zo goed mogelijk vindbaar voor de afnemers. De labels bedenken ze door te kijken welke woorden vaak in de berichtgeving voorkomen. Zo krijg je circulatie van steeds dezelfde woorden, die de kans vergroten dat de foto opnieuw in hetzelfde frame geplaatst wordt.”

Yüksel onderzocht diverse tijdvakken om te kunnen vergelijken, van 1995 tot nu. De neiging om moslima’s onherkenbaar en van een afstand te fotograferen, blijkt flink toegenomen. Yüksel: „Ik denk dat moslima’s zelf vaak niet gefotografeerd willen worden, omdat ze er geen zin in hebben dat hun foto naast wéér een negatief artikel over de islam terechtkomt. De nieuwsredacties willen geen gedoe, daarom kiezen ze vaak voor onherkenbare foto’s.”

Wat er misgaat, volgens Yüksel, is dat er nauwelijks redactioneel toezicht op de beeldbank is. In het rapport erkent ANP-directeur Bas van Beek dat er een „wildgroei” is van dit soort foto’s. Volgens hem wordt er wel aan gewerkt, om bijvoorbeeld met software de selectie te verbeteren. Hij wijst op geldgebrek om werkelijk toezicht te houden op wat binnenkomt.

Het kan ook anders, zo ontdekte Yüksel. Het internationale fotopersbureau Getty Images voert sinds 2017 actief beleid om de verbeelding van moslima’s realistischer te maken. Ook het toevoegen van niet-feitelijke zoektermen gaan ze tegen. Het rapport toont wat resultaten: een moslima die yoga doet, een moslima op een kantoor, een moslima die haar kind helpt met huiswerk.

Yüksel fotografeert onder meer voor de Volkskrant en maakt eigen fotoseries, zoals Niet meer zonder jou (2015), een project over traditionele moslimfamilies met een minder traditioneel familielid. In 2017 won zij de Zilveren Camera voor haar serie over gevluchte Syrische kinderen in Turkse fabrieken. Zelf zou ze niet snel dit soort foto’s van moslima’s maken, zegt ze: „Je weet nooit waarvoor ze gebruikt worden, je verliest de regie over je eigen foto’s”

‘Moslims in de media’, 18:30 uur, Pakhuis de Zwijger, Amsterdam. Wegens corona alleen te volgen via de livecast.