Opinie

Orbán heeft Europa bij de strot

In Europa

Deze week probeerde Europa te bewijzen dat het behalve een markt ook een waardengemeenschap wil zijn. De Europese Commissie publiceerde zijn eerste rapport over de rechtsstaat in de lidstaten. Dat is een soort Europees Semester, dat al bestaat voor de economie, waarin ieders sterke en zwakke punten worden opgesomd. En EU-voorzitter Duitsland begon namens de lidstaten onderhandelingen met het Europese parlement over de vraag of landen die de rechtsstaat uithollen gekort kunnen worden op Europese subsidies. Oók subsidies uit het nieuwe corona-herstelfonds.

Beide issues zijn nieuw in Europa. Velen denken dat de EU altijd een waardengemeenschap is geweest. En dat dit vanaf dag één in het Europees verdrag heeft gestaan. Dat is een misvatting. We benen dit nu pas uit, omdat we het steeds meer nodig hebben. Voor onszelf.

Hoe hoog de nood is, bewees de Hongaarse premier Viktor Orbán deze week weer: hij eiste het ontslag van Eurocommissaris Vera Jourová, die Hongarije „een zieke democratie” had genoemd. Hij verbrak alle contacten met haar. Hij noemde ook het rechtsstaatrapport „absurd”. Orbán verzet zich verder tegen de link tussen de rechtsstaat en Europese subsidies. Hongarije heeft tien miljoen inwoners, op bijna 450 miljoen Europeanen. Maar de begroting en het nieuwe Europese vlaggenschip, het corona-herstelfonds, komen er alleen met handtekeningen van alle regeringsleiders. Orbán heeft Europa dus bij de strot. Het lijkt erop dat hij deze slag grotendeels gaat winnen.

Dat die slag in het parlement plaatsvindt, is toepasselijk. Het zijn nooit de lidstaten geweest die de naoorlogse Europese waardengemeenschap verder hebben geholpen. Het Europese Hof, parlement en anderen waren veel actiever.

Zoals Kiran Klaus Patel in zijn geweldige boek Project Europe; A History beschrijft, is die Europese ‘waardengemeenschap’ een recent fenomeen. De Europese Gemeenschap voor Kolen en Staal (EGKS), voorloper van de EU, was puur economisch. Voor grondrechten en democratie moest je bij de Raad van Europa en de Mensenrechtenconventie zijn, en later het Mensenrechtenhof in Straatsburg. De zes EGKS-landen probeerden in de jaren vijftig een politieke unie op te richten die op basis van die Conventie kon ingrijpen in lidstaten. Maar Frankrijk vetode die unie.

Jarenlang waren het alleen landen zélf, die wetten hadden over rechtsstaat, democratie en grondrechten. Maar door de groei van de interne markt ontstonden grensoverschrijdende problemen met arbeiders en bedrijven. Bepaalde rechten moesten in heel Europa kunnen worden afgedwongen. En de Europese Economische Gemeenschap (opvolger van de EGKS) moest zelf ook democratie en mensenrechten gaan respecteren. Via het Europese Hof in Luxemburg werden die rechten langzaam de EEG in gefietst.

Ook landen van buiten zetten de rechtsstaat op de Europese agenda: dictaturen als Spanje en Griekenland wilden lid worden. EEG-regels lieten ‘elke Europese staat’ toetreden – over democratie of mensenrechten geen woord. Frankrijk en Duitsland waren positief (Nederland niet). Maar het Europese parlement, toen volledig tandeloos, protesteerde luid. En de Raad van Europa nam een mensenrechtenresolutie aan. Dat had impact: de EEG schoof toetreding van die dictaturen, en later Turkije, op de lange baan. Pas in de jaren zeventig committeerde de EEG zich aan democratie en mensenrechten, als voorwaarde voor lidmaatschap of handel met Afrika of Azië – wéér opgepord door het parlement. In 2000 schreef de EU ten slotte een Handvest voor Grondrechten, dat sinds 2009 bindend in het Lissabonverdrag is opgenomen.

Wat nieuw is? Dat we deze rechten nu binnenshuis moeten afdwingen. Veel regels zijn dubbelzinnig. Als vriendjes van de premier alle media opkopen, is dat juridisch niet meteen ‘beknotting van de persvrijheid’. Dat een land in de fout gaat, is niet eenvoudig te bewijzen.

Lidstaten zijn verdeeld. Maar zolang het parlement doorvecht en het Hof landen veroordeelt zodra dat kan, is er hoop. Het gaat tergend traag. Maar zo is het dus altijd gegaan.

Caroline de Gruyter schrijft wekelijks over politiek en Europa.

Reageren

Reageren op dit artikel kan alleen met een abonnement. Heeft u al een abonnement, log dan hieronder in.