Republikeinen willen macht Koning aanvechten

Trias Politica Het Republikeins Genootschap bereidt een rechtszaak voor om de macht van de Koning in te perken.

Koning Willem-Alexander tijdens een werkbezoek aan de Noord/Zuidlijn vorige week. Foto Mischa Schoemaker/ANP
Koning Willem-Alexander tijdens een werkbezoek aan de Noord/Zuidlijn vorige week. Foto Mischa Schoemaker/ANP

Hoeveel macht heeft de Koning? Niet de man, maar het instituut? Te veel, meent het Republikeins Genootschap, dat een rechtszaak voorbereidt om die macht te beperken. Volgens hen staat het koningschap op gespannen voet met het principe van de trias politica, de scheiding der machten, in Nederland.

Dinsdag maakten de republikeinen bekend een uitnodiging naar de landsadvocaat te hebben gestuurd waarin ze verzoeken tot een gesprek, een eerste stap in de voorbereiding naar een eventuele civiele zaak tegen de Staat.

Lees ook over het Republikeins Genootschap: Een republikein mag best blij zijn

Het genootschap wil dat de bevoegdheden van de Koning worden teruggebracht, onder meer doordat hij wordt buitengesloten bij wetgeving en de benoeming van rechters. Volgens advocaat Ewout Jansen, die de republikeinen vertegenwoordigt, heeft de Staat de burger „beloofd dat de rechter onafhankelijk is van alle andere machten” en vereist het Europees Verdrag voor de Rechten van de Mens dat ook. „Maar als je naar de Koning kijkt, is hij zowel degene die rechters benoemt en aan wie advocaten trouw zweren, terwijl hij als procespartij ook zaken aanspant tegen de media. En hij wint altijd.”

Jansen wijst verder op de Hoge Raad, waar functies per koninklijk besluit worden ingevuld, en op de Raad van State, het hoogste adviesorgaan van de regering, waarvan de Koning voorzitter is. Jansen: „Als zijn taak ceremonieel of symbolisch is, zoals wordt gezegd, waarom mogen we dan niet weten wat hij met de premier bespreekt? Zegt hij wel eens ‘nee’? Blokkeert hij wel eens wetgeving?”

In een stuk in het Nederlands Juristenblad verwijst Jansen naar koningin Wilhelmina, die weigerde ter dood veroordeelde oorlogsmisdadigers gratie te verlenen, zoals het kabinet wilde. Jansen stelt: „De bevoegdheid om wetten en besluiten tegen te houden, kan echter (juist) ook subtiel ingezet worden bij ‘onbenullige’ zaken.”

De actie van het Republikeinse Genootschap is een zogenoemde collectieve actie, vergelijkbaar met de zaak die in 2015 door stichting Urgenda werd aangespannen tegen de Staat over de naleving van de eigen duurzaamheidseisen en de zaak in 2010 over het passieve kiesrecht voor vrouwen bij de SGP. Het Genootschap zegt binnen een week 25.000 euro aan donaties te hebben gekregen om de actie te kunnen beginnen.