Recensie

Recensie Film

Onmisbare docu over Nederlands fascisme

Documentaire De documentaire ‘Allen tegen allen. Een archeologie van het Nederlandse fascisme’ is complex en gelaagd.

Wat is een fascist?, vroeg filmmaker Luuk Bouwman zich af, nu deze antidemocratische politieke stroming in Nederland en wereldwijd in verschillende gedaantes (weer) opduikt. Dat op die vraag niet één antwoord te vinden is, moge duidelijk zijn. ‘Het fascisme weigert dialoog; de principes buigzaam in de strijd om de macht’, concludeert hij in zijn voice-over. Of in de woorden van de Duitse socioloog Klaus Theweleit, die in zijn boek ‘Mannenfantasieën’ onderzoek deed naar ‘het fascistische mannentype’ aan de hand van onder andere dagboeken uit de Eerste Wereldoorlog: „Er is niet een punt waarop je kunt zeggen hier begint fascisme of daar houdt het op; maar er is wel een moment waarop je van fascisme moet spreken en dat is als men niet meer kan praten zonder te zeggen dat iets of iemand weg moet. Want als ze de macht hebben, dan voeren ze dat uit. Dat hebben de Nazi’s ons geleerd.”

Theweleit is een van de vele onderzoekers, historici, verzamelaars en ooggetuigen die in Allen tegen allen. Een archeologie van het Nederlandse fascisme aan het woord komt. Het woord ‘archeologie’ in de ondertitel is wat deze documentaire complex, gelaagd en ook zo opmerkelijk en onmisbaar maakt. Bouwman onderkent met vele van de mensen die hij interviewt het belang van gedegen bronnenonderzoek. Zo ontvouwt verzamelaar Joep Haffmans de ‘stamboom van het Nederlandse fascisme’. Daarop zijn de tientallen splintergroepen en eenmansbewegingen te zien die in het interbellum het rancuneuze en slachtofferistische gedachtegoed verspreidden dat leidde tot de meest destructieve gebeurtenissen van de 20ste eeuw en in de vorm van hun hedendaagse erfgenamen tot de uitholling van rechtsstaten en mensenrechten.