Opinie

Vergeet de rechtsstaat niet bij de evaluatie van de corona-aanpak

Bestuur We moeten leren van de evaluatie van het coronabeleid. Wat is bijvoorbeeld het gevolg van de protocollisering van de samenleving, schrijven en .
De corona afdeling van de intensive care in het Wilhelmina Ziekenhuis Assen.
De corona afdeling van de intensive care in het Wilhelmina Ziekenhuis Assen. Foto Kees van de Veen

Een half jaar geleden ging Nederland in ‘lockdown’. Vanaf maandag 16 maart sloten de scholen hun deuren, gingen die van horeca niet meer open en bleven de treinen en snelwegen leeg . De Onderzoeksraad voor Veiligheid is inmiddels een onderzoek naar de aanpak van de coronacrisis gestart.

Onduidelijk in zowel de onderzoeksvraag van minister Ferdinand Grapperhaus (Justitie en Veiligheid, CDA) aan de Raad als ook het antwoord van OvV-voorzitter Dijsselbloem, is op welke onderdelen de Raad de corona-aanpak gaat toetsen.

Crisisaanpak

Het zou jammer zijn als hij alleen de effectiviteit van de bestrijding van het virus in ogenschouw neemt en niet onderzoekt welke gevolgen de crisisaanpak voor het functioneren van de democratische rechtsstaat heeft. Het zou goed zijn de Raad specifiek kijkt naar drie thema’s die afgelopen maanden opvielen.

In de eerste plaats: wat was de impact van de al dan niet bewust genomen beslissing van de regering om – in tegenstelling tot de meeste andere Europese – niet de noodtoestand uit te roepen? Die heeft relatief weinig politieke, maatschappelijke en media-aandacht gehad maar is volgens ons voor het vervolg van de crisisaanpak van grote invloed geweest. Het kabinet legde daarmee een groot deel van de verantwoordelijkheid bij de vijfentwintig veiligheidsregio’s. Die moesten met hun bevoegdheid om noodverordeningen op te stel-len het Haagse coronabeleid uitvoeren.

Kortdurende crisis

Eén van de vijfentwintig burgemeesters die voorzitter is van een veiligheidsregio merkte onlangs op dat hij voor de coronacrisis twee keer eerder naar het middel van een noodverordening heeft moeten grijpen; geen van die twee crises duurde langer dan twee uur. Hij wilde maar zeggen: noodverordeningen zijn bedacht voor kortdurende crisis, niet voor langdurig gebruik.

Lees ook: Parlement, maak een eind aan deze uitzonderingstoestand

Daardoor kwam een aantal in de Grondwet gewaarborgde grondrechten flink in het gedrang, zoals het recht op godsdienstvrijheid, het recht op vergadering en betoging en de vrijheid van onderwijs. Dat kan voor een korte crisisperiode goed te billijken zijn, maar de noodverordening is er niet om burgers maanden daarvan uit te sluiten.

Daarbij komt dat de Veiligheidsregio’s niet gecontroleerd worden door een direct gekozen volksvertegenwoordiging; er is dus ook onvoldoende democratische controle en tegenmacht.

Een tweede aspect dat zeer de moeite van het onderzoeken waard is, betreft de aanvankelijk innige verstrengeling van wetenschap en politiek. De eerste weken en maanden was de invloed van de wetenschap op de inhoud van politieke besluitvorming en wetgeving groot. De verpersoonlijking van die invloed was natuurlijk directeur Jaap van Dissel van het RIVM.

Waardering

De coronacrisis laat goed zien dat evidence based wetgeving maar het halve verhaal is. Was het nodig de scholen te sluiten? De wetenschappers zeiden van niet, maar het gebeurde toch. En leveren niet-medische mondkapjes voor het grote publiek een zinvolle bijdrage aan de bestrijding van het virus? Het RIVM ziet er niets in, maar in het OV moeten we er toch aan geloven. Feiten en omstandigheden hebben een waardering nodig. Daar stopt de wetenschap; het is aan de politiek die waardering te geven.

Het laatste evaluatiethema is wat ons betreft de ‘protocollisering’ van de samenleving. Afgelopen maanden zijn we via protocollen overspoeld met nieuwe regels voor op het werk, in het verzorgingshuis, op de sportclub, bij de kapper, in de trein en in de horeca. Protocollen vullen de ruimte die formele wet- en regelgeving openlaten. Ze vervullen ook nog een andere functie: aan het bevoegd gezag tonen dat een branche klaar is om aan de vereisten van coronamaatregelen te voldoen. Zij vormen de „bewijslast” dat aan de wettelijke regels is voldaan.

Spagaat

Zo ontstaat een spagaat: de formele wet- en regelgeving laten bedrijven, sportverenigingen en maatschappelijke instellingen bewust enige vorm van autonomie en handelingsvrijheid. Maar die protocollen zorgen ook voor onduidelijkheid en inconsistentie. De ene sportbond kan aan de regels een andere uitwerking geven dan de bond van een andere sport.

De rapportage van de Onderzoeksraad zal gericht zijn op leren en niet op afrekenen. Hopelijk kan de politiek er ook op die manier mee omgaan. Daar zijn we bij een onverhoopte volgende crisis meer bij gediend dan met moties van wantrouwen tegen bewindslieden en regering.

Reageren

Reageren op dit artikel kan alleen met een abonnement. Heeft u al een abonnement, log dan hieronder in.