Het kantelpunt: een stille aanloop en ineens is het zover

Crises De mens denkt lineair. De logica van exponentiële groei bevat hij moeizaam. Tot het kantelpunt is bereikt. Zie de tweede golf, en het sprongsgewijs smeltend zuidpoolijs.

IJs breekt af van een gletsjer op Groenland. Bij opwarming met 2 graden smelten ijskappen niet gelijkmatig, maar met sprongen.
IJs breekt af van een gletsjer op Groenland. Bij opwarming met 2 graden smelten ijskappen niet gelijkmatig, maar met sprongen. Foto Jonathan Nackstrand/AFP

In zijn roman The Sun Also Rises (1926) voert Ernest Hemingway een man op die failliet is.

„How did you go bankrupt?” Bill asked.

„Two ways,” Mike said. „Gradually and then suddenly.”

Geleidelijk en dan plotseling: dat is de dynamiek van het ‘kantelpunt’. Dat woord hoor je de laatste tijd vaak. In de Tweede Kamer zei RIVM-directeur Jaap van Dissel dinsdag dat we „al met al echt op een kantelpunt zitten” en dat zonder extra maatregelen „escalatie” dreigt. Dan zouden veel strengere maatregelen nodig zijn.

Het woord dook ook op in het blad Nature, dat woensdag een studie publiceerde naar het ‘sprongsgewijs’ smelten van de ijskap op Antarctica door opwarming van de aarde. Zo’n kantelpunt, waarvoor klimaatwetenschappers al langer vrezen, is er inderdaad, blijkt nu voor het eerst uit een computersimulatie. Het treedt op bij een opwarming van 2 graden Celsius ten opzichte van de gemiddelde temperatuur van het pre-industriële tijdperk. Sindsdien is die al met 1,1 graad is gestegen. „Als dat proces is begonnen, is het nauwelijks nog omkeerbaar”, schreef NRC.

Het woord ‘kantelpunt’ is nog niet zo oud, maar als fenomeen is het overal en van alle tijden: een complex systeem raakt onder invloed van geleidelijke veranderingen abrupt uit zijn evenwicht en zoekt dan een nieuwe balans. Het klimaat verschilt in dat opzicht niet van plotselinge omslagen in de samenleving, gezondheid, de beurs of een relatie, telkens voorafgegaan door een lange, onderhuidse aanloop. De Franse Revolutie breekt uit, je schiet in een burn-out, de financiële markten storten in, een huwelijk strandt.

Neem de Brexit. Het idee van ‘samen sterk’ in de Europese Unie dat het aflegde tegen nostalgie over de natiestaat – wanneer kreeg dat precies kritische massa? En wanneer kristalliseerde het verzet tegen presidentskandidaat Hillary Clinton? Overschreed ze met haar uitspraak over ‘deplorables’ de drempel?

„Denk aan een balletje in een kuil”, zegt Marten Scheffer, hoogleraar in Wageningen en onderzoeker van ecologische kantelpunten. „Als je tegen het balletje tikt, rolt het gewoon terug naar het laagste punt, maar als de kuil langzaam steeds minder diep wordt, gaat als het ware de veerkracht uit het systeem. Dan is het kleinste tikje al genoeg om het weg te laten rollen. Naar een andere kuil.”

Exponentieel, niet lineair

Dat we dat moment niet kunnen zien aankomen, is omdat er aanvankelijk weinig lijkt te veranderen, zegt Scheffer. „Bij een virusuitbraak gaat de verspreiding ook niet lineair maar exponentieel en zoiets kunnen mensen moeilijk bevatten.”

Voorbeeld: een A4’tje van minder dan een millimeter dik. Stel dat je dat vijftig keer zou dubbelvouwen – in werkelijkheid kan het nog geen acht keer – dan heb je papier met een dikte die groter is dan de afstand van de aarde tot de zon.

Het woord ‘kantelpunt’ komt uit de natuurkunde en de Amerikaanse sociologie. Morton Grodzins gebruikte het in de jaren zestig van de vorige eeuw in zijn onderzoek naar segregatie en ‘white flight’: als het aantal zwarte families in een wijk een zekere ‘drempelwaarde’ bereikte, verhuisden witte families plotseling massaal.

Hush Puppies

Maar de term werd pas echt populair rond de eeuwwisseling, dankzij wetenschapsjournalist Malcolm Gladwell. In 1994 was het schoenenmerk Hush Puppies op sterven na dood, schreef hij. Tot een klein groepje hipsters in Manhattan die saaie suède schoenen bleek te gaan dragen. Waarna mode-ontwerpers ze in hun shows opnamen en bekende Amerikanen ze óók wilden. Waarna de omzet tot verbijstering van de fabrikant explodeerde.

Vouw een A4’tje vijftig keer dubbel: het papier is dikker dan de afstand naar de zon

Hoe kan dat? Door die schoenenboom te zien als een epidemie, zei Gladwell. „Ideeën, boodschappen, voorwerpen en gedrag verspreiden zich zoals virussen.” Eén: ze zijn besmettelijk. Twee: kleine oorzaken hebben grote gevolgen. En drie: ze breken niet geleidelijk door maar plotseling. Dan gaan ze letterlijk viraal. „Precies zoals mazelen door een school razen.”

Eerst gebeurt het onder de radar, en opeens ziet iedereen het. The Tipping Point (2000) werd de titel van zijn eerste bestseller – een fenomeen dat het trouwens ook moet hebben van een kantelpunt, zegt schrijver Joris Luyendijk. „Op een bepaald moment hebben zoveel mensen in je buurt dat boek van Rutger Bregman gelezen dat je er zelf ook niet meer omheen kunt.”

Zijn we echt blind voor de voortekens? In de achteruitkijkspiegel is het helder. Voor de voorruit hangt mist. Bovendien wíllen we de tekenen vaak niet zien, denkt Luyendijk. „We sloten onze ogen toen de ziekenhuizen in Bergamo al overspoeld raakten. Het lijkt op het prisoner’s dilemma: niet rationeel handelen hoewel dat in je eigen belang zou zijn – tot het laatste moment wachten om de stuiver weg te halen voor de wals die komt aanrollen.”

De hele samenleving is volgens hem ingericht op zulk lineair denken. „We blijven geloven dat we een verstoord klimaatevenwicht vrij eenvoudig kunnen herstellen, door bomen te planten of iets dergelijks.”

Dat gaat inderdaad niet, zegt ook Scheffer. „Het ijskaponderzoek laat zien dat je het oorsponkelijke evenwicht alleen terugkrijgt als je de temperatuur nog veel verder zou laten dalen dan hij is gestegen.”

Lees ook: De voortekenen van een omslag

Vriendelijk woord

Volgens Luyendijk is ‘kantelpunt’ „eigenlijk een te vriendelijk woord, gegeven de lading – ‘Point of no return’ is al beter.”

Maar Scheffer vindt het wel een prettig woord, dat „een ingewikkelde situatie platslaat in een begrijpelijk beeld”. En het hoeft niet alleen te betekenen dat iets afglijdt naar iets negatiefs. „Neem de #MeToo-beweging. Ook daar is er een onderliggende spanning in het systeem die langzaam is opgebouwd, waarna er maar een klein duwtje nodig is. Of kijk naar de hersenen: het ontstaan van een lumineus idee of het plotseling uit een depressie schieten – ook dat is een kantelpunt.”

Het wachten is op een kantelpunt ten goede in de coronacrisis: een vaccin, bijvoorbeeld.