De lezer wil news on demand, zoals video van Netflix en muziek van Spotify

Acht trends in nieuwsconsumptie Het nieuwste nieuws moet direct online beschikbaar zijn, en gebruikers willen daar steeds vaker voor betalen. Tegelijk willen ze óók meer verdieping, bijvoorbeeld via podcasts.

Illustratie Bart Nijstad

‘Vijf miljoen mensen bij begrafenis Nasser”, kopt NRC Handelsblad op 1 oktober 1970. Vier dagen na het overlijden van de Egyptische president is het artikel over diens uitvaart een van de vele berichten op de eerste voorpagina van de nieuwe krant. Het verslag volgt op eerdere stukken in fusiepartners Algemeen Handelsblad en de Nieuwe Rotterdamsche Courant.

Hoe zou NRC het overlijden van zo’n wereldleider nu brengen? Niet alleen op papier, maar ook met een extra e-mailnieuwsbrief, snelle berichten online, een multimediale necrologie op de website, een podcast.

In vijftig jaar van één krant naar een breed spectrum van uitingen. Het tekent de vooruitgang in de nieuwsproductie. Sinds 1970 is de krant uitgegroeid tot de ‘krant’; onder de drie letters NRC worden nu meer mensen dan ooit bereikt op vele manieren. Deze ontwikkeling is niet uniek. Zo heeft The New York Times circa 6 miljoen abonnees, maar nog geen 10 procent krijgt de papieren editie. Het Noorse Amedia trekt vaak meer mensen met het streamen van sportwedstrijden dan met zijn 72 lokale kranten.

Eén krant of één tv-journaal per dag? Dat voldoet niet meer. De lezer wil news on demand, zoals hij video krijgt van Netflix en muziek van Spotify.

Toch gaan de veranderingen niet razendsnel. „Ingesleten gewoontes laten zich niet zo gemakkelijk veranderen”, stelde het Sociaal en Cultureel Planbureau (SCP) in Trends in Media:Tijd in december 2019. „Ondanks de toegenomen mogelijkheden is het totale mediagebruik niet gestegen sinds 2013.” In Nederland besteden gebruikers dagelijks gemiddeld ruim 8 uur aan media – al dan niet tegelijker met andere activiteiten. ‘Exclusieve’ mediatijd is 3 uur en een kwartier per dag. Dagelijks worden in Nederland nog 2,5 miljoen papieren kranten verspreid. In 2000 waren dat er ruim 4 miljoen.

Wie naar jonge en hoogopgeleide consumenten kijkt, ziet het mediagebruik van de toekomst. Acht trends in mediagebruik die de toekomst van het nieuws gaan bepalen.

TREND 1

Coronacrisis

Het coronavirus heeft het afgelopen halfjaar diverse ontwikkelingen versneld. De exodus van adverteerders, de zoektocht naar betrouwbare informatie, het wantrouwen tegenover mainstream media.

„Terwijl het virus zorgde voor grote onzekerheid, zijn nieuwsmedia belangrijker dan ooit, maar ook veel kwetsbaarder”, stelt de Britse media-onderzoeker Nic Newman van het Reuters Institute for the Study of Journalism (Universiteit van Oxford) in het toonaangevende Digital News Report.

Illustratie Bart Nijstad

Tijdens de lockdown keerden veel mensen terug naar de tv voor nieuws. Kijkcijfers van nieuwsprogramma’s stegen fors in Europa, aldus Reuters. In Nederland keken gemiddeld 29 procent meer mensen naar tv-nieuws.

Tegenover de hoge kijk- en bezoekcijfers staan sterk dalende reclame-inkomsten. Adverteerders (reizen, auto’s, uitgaan) schrapten campagnes, wat leidde tot dalingen van vele procenten. „Veel consumenten maken zich zorgen over wat er gebeurt met vooral hun lokale nieuws”, aldus Reuters. In het VK verdwenen tweeduizend banen bij kranten; ook in de VS, Australië en elders vielen ontslagen. In Nederland kondigden Talpa en RTL reorganisaties aan.

TREND 2

‘Iedereen’ leest online

De ‘coronabump’ in de kijkcijfers zorgde dat de tv weer even een belangrijker nieuwsbron was dan ‘online’. „Maar de opleving van de tv was vrijwel zeker een tijdelijk effect”, stelt Newman.

Ook in Nederland zijn sites en apps volgens nieuwsgebruikers inmiddels de belangrijkste bron voor snelle en betrouwbare updates, meldde branchevereniging NDP Nieuwsmedia in juli. „Mensen informeren zich op meer platformen en op meer momenten dan voorheen”, zegt Erik Grimm (NDP). „De coronacrisis heeft de digitalisering van het nieuwsaanbod in een stroomversnelling gebracht.” De consumptie schuift op naar on demand, denkt Grimm. „We gaan van vaste platformen op vaste momenten naar 24/7, én van nieuws naar verdieping.”

De nieuwsbehoefte is aan het diversifiëren, beaamt Irene Costera Meijer, hoogleraar journalistiekwetenschap (Vrije Universiteit Amsterdam). „Mensen willen óf snel op de hoogte worden gebracht óf de diepte in. Het eerste met apps, het tweede met podcasts en documentaires. En met de krant, op papier of digitaal.”

Lees ook: Krantenwereld op zoek naar de heilige graal (2010)

TREND 3

Betaalde toegang

Na Netflix en Spotify hebben digitale consumenten nu ook geld over voor nieuws. Eerder via abonnementen dan via pay-per-view, artikelen-per-stuk – zie het mislukte Blendle.

„Meer mensen hebben het afgelopen jaar betaald voor online nieuws”, aldus Reuters. „Maar die groei beperkt zich tot een klein aantal landen. En een aantal nationale merken pakt het leeuwendeel.” In de VS is The New York Times een „slokop”, schreef NYT-mediacolumnist Ben Smith in maart.

Bart Brouwers, hoogleraar journalistiek in Groningen: „Niemand heeft de middelen van The New York Times om dat voorbeeld helemaal te volgen.” Zo, zeggen critici, tekent zich een tweedeling af tussen rijke media die kunnen innoveren en arme titels die gaan achterlopen.

Ook in Nederland haalden kranten (landelijke en regionale) vorig jaar meer omzet met digitale uitgaven: 52 miljoen euro – een toename van bijna een derde, blijkt uit cijfers van NDP. De omzet uit papieren en ‘hybride’ abonnementen (combinaties van digitaal en print) ligt echter nog altijd veel hoger, 812 miljoen. Dat is wel 1 procent minder dan een jaar eerder. Grimm: „Er is zeker sprake van een spectaculaire kentering. Maar er is nog een flink groeipotentieel.” In Nederland betaalde vorig jaar 14 procent van de consumenten voor online nieuws, meldt Digital News Report.

„De digitalisering van nieuwsmedia is vergevorderd in de VS en Scandinavië, maar Nederland loopt niet ver achter”, zegt Xavier van Leeuwe, directeur lezersmarkt van Mediahuis Nederland, uitgever van De Telegraaf en regiokranten in Noord- en Zuid-Holland. Alles draait om digitaal bereik, zegt hij. Hoeveel lezers jouw sites en apps dagelijks gebruiken. „Of een nieuwsmedium er over dertig jaar nog is, hangt af van het online bereik. Wie veel lezers bereikt, kan daar nu op kapitaliseren. Abonnees maken.

Op de Telegraaf-redactie, vertelt Van Leeuwe, hangen schermen waarop de journalisten niet alleen kunnen zien welke (digitale) artikelen het best worden gelezen, maar ook hoeveel nieuwe abonnementen hun artikel heeft opgeleverd.

TREND 4

Van pc naar smartphone

„Voor de jongste generatie wordt de smartphone steeds belangrijker”, zegt mediadeskundige Piet Bakker. Marktonderzoeksbureau GfK meldt dat de mobiele telefoon sinds vorig jaar het populairste apparaat is om digitaal nieuws te lezen.

Xavier van Leeuwe merkt het in de praktijk: „Van alle nieuwe Telegraaf-abonnees onder de 35 jaar kiest driekwart voor een ‘premiumabonnement’: artikelen lezen in de app. Van nieuwe abonnees ouder dan 65 jaar is dat een derde.”

De opkomst van de smartphone heeft ook nadelen. Niet iedereen heeft er een. Als nieuwsmedia hun informatie (exclusief) aanbieden voor de modernste telefoons, blijft een deel van de samenleving verstoken van ‘kwaliteitsinformatie’. Volgens het SCP heeft 70 procent van de laagopgeleiden een smartphone, tegenover 93 procent van de hogeropgeleiden. Ook hebben (oudere) laagopgeleiden minder vaak een pc.

Een tweede kanttekening plaatst Piet Bakker bij het snelle, bondige karakter van communiceren via de smartphone. „Nieuwsmedia die zich willen onderscheiden met grote onderzoeksverhalen, lopen aan tegen de beperkingen van het apparaat.” Hij wijst op beroemde multimediapublicaties als Snow Fall (The New York Times, 2012) en Firestorm(The Guardian, 2013). Die werden geroemd als voorbeelden van nieuwe journalistiek, maar kregen weinig navolging. Te veel werk, te duur, relatief weinig gebruikers.

TREND 5

Video? Audio!

Snow Fall, Firestorm? Liever concentreren nieuwsmedia zich nu op audio. „De nieuwsgebruiker van de toekomst lijkt een voorkeur te ontwikkelen voor luisteren ten opzichte van lezen en kijken”, zegt Costera Meijer. Volgens de Amsterdamse hoogleraar vond ruim een derde van de Nederlandse ondervraagden in het Reuters-onderzoek dat een podcast „een dieper inzicht” geeft. „Het persoonlijke, intieme karakter van een podcast versterkt de band tussen medium en luisteraar.”

De podcast is in Nederland relatief laat opgekomen, maar die achterstand zijn we snel aan het inhalen, meent Costera Meijer. „Video is een beetje mislukt bij de krant. Ik begrijp de terughoudendheid van de consument. Onderweg doe je sneller je oortjes in en ga je luisteren dan dat je video kijkt.”

Geld verdienen met podcasts lijkt wel ingewikkeld. Reclame in zo’n ‘onbekend’ medium levert nog niet veel op. Bovendien is het lastig via Spotify, Apple of andere platformen producties exclusief voor abonnees beschikbaar te stellen.

Grote tech- en mediabedrijven investeren ondertussen volop in audio. Google werkt aan Audio News voor slimme speakers. Spotify biedt Daily Drive, playlists met muziek én gesproken nieuws. Amazon heeft Polly dat automatisch tekst voorleest, en The New York Times nam onlangs meerdere audiobedrijven over.

TREND 6

Sociale media

Internetbedrijven zijn vriend én vijand van nieuwsmedia. Enerzijds verdrongen Google en Facebook hen op de advertentiemarkt, anderzijds sluizen techbedrijven veel bezoek door naar digitale nieuwsmedia.

Onderschat het belang van sociale media niet, zegt Quint Kik van het Stimuleringsfonds voor de Journalistiek. „Het is dé plek waar jonge mensen kennismaken met nieuwsmedia. Zoals wij vroeger in het studentenhuis kennismaakten met NRC of de Volkskrant.”

Erik Grimm van NDP ziet een kentering. „Gebruikers gaan sociale media meer zien als tijdverdrijf en minder als plek waar je je nieuws haalt. Lezers worden kritischer over het gebruik van hun data en de inbreuk op hun privacy. Dat leidt tot een verandering in mediabeleving.”

Facebook en YouTube worden gezien als het grootste probleem in de verspreiding van desinformatie. Maar, zegt Costera Meijer: „Mensen zeggen wel dat ze wantrouwiger zijn, maar ze blijven sociale media gewoon gebruiken. Ze komen er nieuws tegen terwijl ze zich ontspannen of zoeken er actief naar antwoorden.”

Lees ook: Hoe effectief zijn online advertenties nog?

TREND 7

Mijden en wantrouwen

„Het nieuwsaanbod is op een hoogtepunt”, denkt Grimm. „Je leest het nú omdat het nú kan. Maar ik denk dat sommige mensen niet meer altijd ‘aan’ willen staan voor nieuws. Ze raken overprikkeld, willen weer zelf meester zijn over hun mediaconsumptie.” Er is altijd een groep nieuwsmijders geweest, zegt Costera Meijer. „Maar mensen lijken zich nu minder te generen voor die nieuwsmoeheid.”

Dat geldt in overtreffende trap voor mensen die het vertrouwen kwijt zijn in nieuwsbrengers, zich op sociale media luidruchtig afkeren van de mainstreammedia en stickers plakken met „NOS = Fake News”.

Aan de cijfers is dit wantrouwen echter niet af te lezen, zegt hoogleraar Costera Meijer. „Het vertrouwen in nieuwsmedia in Nederland is hoog. In het onderzoek van Reuters staan we op de derde plaats. En we maken ons vergeleken met andere landen het minst zorgen over fake news.”

Volgens Reuters’ Digital News Report wantrouwt ‘slechts’ 16 procent van de Nederlanders de media. „Dat is relatief laag”, zegt Costera Meijer. „Maar in absolute zin zijn het nog best veel mensen. Bovendien beschikken ze nu wel meer over een podium: sociale media. Zo zijn ze een machtsfactor geworden. En dat levert weer aandacht in de gewone media op. Het is een spiraal naar boven.”

Anders dan vroeger nemen nu ook politici de traditionele media onder vuur. Van de Amerikaanse president Trump – „Enemy of the people” – en zijn Braziliaanse evenknie Jaïr Bolsonaro tot Geert Wilders en Thierry Baudet.

Hoogleraar Brouwers: „Het meest frustrerende van deze tijd is dat het presenteren van de feiten niet meer voldoende is om mensen ergens van te overtuigen. Ik blijf optimistisch over de kansen van de journalistiek. Maar hoe moeten we aansluiting vinden bij mensen die ons niet meer vertrouwen?”

TREND 8

Gekleurd nieuws

In de VS stellen sommige jonge journalisten dat hun krant, site of zender zich meer moet uitspreken in maatschappelijke discussies. Vergeet de ‘objectieve’ pers, zeggen zij jonge nieuwsconsumenten na. Benoem de leugens van de president, steun de Black Lives Matter-beweging actief, weiger reclame voor fossiele brandstof.

Het debat leidde het afgelopen jaar tot conflicten op de redacties van The Washington Post en The New York Times. Moet de pers meer nieuws-met-een-mening brengen? Opschuiven in de richting van meer uitgesproken lezers, zeker nu de inkomsten vaker van hen komen?

In een gepolariseerde samenleving als de Amerikaanse speelt dat meer dan hier, zeggen media-onderzoekers. „Ons wereldwijde onderzoek toont dat 60 procent van de ondervraagden nog steeds nieuws prefereert dat geen specifiek standpunt verkondigt”, schrijft Nic Newman van Reuters.

Ook in Nederland geeft 60 procent de voorkeur aan neutraal nieuws, zegt Costera Meijer. Ze wijst op het verleden: de Nederlandse pers heeft de verzuiling juist achter zich gelaten. „De meeste nieuwsconsumenten in Nederland willen niet dat kranten of omroepen vertellen wat zij moeten vinden.”