Uitzettingen gebeuren in Spanje onder de radar

Spanje en Marokko Terwijl Brussel deze woensdag een nieuw migratieplan presenteert, hebben Spanje en Marokko al jaren afspraken over het uitzetten van Marokkanen, zonder procedures. Hoe werkt dit publieke geheim?

Gestrande Marokkanen wachten in de Spaanse exclave Cueta op een bus die ze zal repatriëren.
Gestrande Marokkanen wachten in de Spaanse exclave Cueta op een bus die ze zal repatriëren. Antonio Sempere/AFP

Reduan Mohamed Jalid (44) weet als geen ander waar de jonge Marokkanen die tussen de rotsblokken in de haven van Ceuta leven – wachtend op een kans om naar het Spaanse vaste land te vluchten – behoefte aan hebben. De Spanjaard met Marokkaanse wortels biedt ze een luisterend oor, geeft ze ondanks corona gewoon een schouderklopje of haalt warme broodjes met vlees voor ze. Jalid heeft de droom van vele migranten om in Europa een beter leven op te bouwen al vaak zien vervliegen. „Als Spanje een illegale Marokkaan oppakt, dan neemt Marokko hem terug”, legt de mensenrechtenactivist uit. „Daar valt weinig tegen te doen.”

Al jaren is er in Ceuta en Melilla sprake van een uitzichtloos kat-en-muisspel tussen migranten en de Guardia Civil. Om in de Spaanse exclaves te komen, moeten sinds 1995 tal van barrières worden overwonnen. Voor Spanje trad toen het Schengenverdrag in werking, en sindsdien vormen de twee exclaves de nieuwe buitengrens van de Europese Unie. Er staan meerdere hekwerken tot zes meter hoog, nog ondoordringbaarder gemaakt met prikkeldraad. Spanje trok onlangs 32 miljoen euro uit om de omheining dit jaar nog te verhogen naar tien meter.

Lees ook deze eerdere reportage over migratie naar Spanje

Het coronavirus heeft tijdelijk voor minder onrust gezorgd voor de duizenden migranten in de Spaanse exclaves. Omdat de grensovergang tussen Ceuta en Marokko sinds maart potdicht zit, worden migranten zonder geldige papieren nu gedoogd. En zelfs als ze erin slagen over de Straat van Gibraltar de Spaanse kust te bereiken, worden ze niet teruggestuurd: Marokko neemt nu niemand terug. Zodra vrij reizen weer mag, brengen de Spaanse autoriteiten via de exclaves weer dagelijks Marokkanen terug naar hun land.

Door de politie van straat geplukt

Spanje onderscheidt in de praktijk verschillende groepen. Sub-Saharanen uit landen als Mali, Senegal en Niger, die over de grenshekken of via de zee de exclaves bereiken, kunnen doorgaans een asielaanvraag doen. Minderjarige migranten verdwijnen in bomvolle opvanghuizen. Volwassen, illegale Marokkanen zijn er vogelvrij. „Ik heb vaak meegemaakt dat ze door de politie van straat werden gehaald om te worden overgedragen aan Marokko. Dat is hun grootste angst”, vertelt Jalid.

Buiten het zicht van het grote publiek en het politieke rumoer zijn Spanje en Marokko gaan samenwerken op het gebied van migratie. In 1992 sloot Spanje een deal met Marokko zodat het ‘illegalen’ kan terugsturen zonder dat daar speciale procedures voor worden gevolgd – het land is hier door Brussel verscheidene keren voor op de vingers getikt. Tot voor kort ging het daarbij vrijwel uitsluitend om Marokkanen. Het is een publiek geheim dat Spanje in ruil hiervoor naast financiële vergoedingen allerlei andere compensaties aan Marokko verstrekt, van materieel voor grensbewaking tot versoepelde regels bij handelsakkoorden.

Het is de vraag of de afspraken wel conform internationale verdragen zijn

Ignacio Cembrero Marokko-expert

Spanje handelt daarmee uit angst, stelt Marokko-expert Ignacio Cembrero (66) aan de telefoon vanuit Madrid. De opiniemaker, die in 2006 het boek Verre Buren schreef over de relatie tussen beide landen, vindt dat zijn land zich anders op moet stellen: „Spanje zou veel sterker staan als het met andere EU-lidstaten om de tafel zou gaan met Marokko. Maar de regering is bang dat Marokko dan niet meer meewerkt bij terrorismebestrijding of dat de migrantenkraan wordt opengedraaid”.

Het is volgens Cembrero „de vraag of de onderlinge afspraken wel conform internationale verdragen zijn”. Spanje en Marokko opereren in Ceuta en Melilla los van de Europese grensbewakers van Frontex. Media en mensenrechtenorganisaties worden op afstand gehouden. Tal van organisaties hebben in Brussel protest aangetekend tegen dit ondoorzichtige migratiebeleid waarbij de afgelopen jaren ook meer dan eens groepen Sub-Saharanen zonder procedures werden teruggestuurd.

Grote tegenslag

Het was voor hen dan ook een grote tegenslag toen het Europees Hof voor de Rechten van de Mens in februari bepaalde dat Spanje geen mensenrechten had geschonden door twee Afrikaanse migranten die het hek in augustus 2014 bij Melilla over waren geklommen, meteen weer terug naar Marokko te sturen zonder dat ze asiel konden aanvragen. Volgens het vonnis hadden ze gekozen „niet de wettelijke procedures te volgen die bestaan om legaal op Spaans grondgebied te komen”.

Jalid en vele anderen vrezen dat de uitspraak wordt opgevat als een vrijbrief om hard tegen migranten op te treden als na de pandemie een nieuwe migratiegolf begint. „De toestroom zal dan enorm zijn”, denkt Cembrero.