De gynaecoloog voelde zich volledig buitenspel gezet

Geboortezorg Doula’s – geboortecoaches – staan bevallende vrouwen emotioneel bij, maar in de praktijk bemoeien zich ook met de medische kant. Dat leidt tot problemen, zeggen verloskundigen en gynaecologen.

Doula Maartje Bruning (links) bij een bezoek aan Annemieke van Barneveld, die recent is bevallen van haar tweede zoon. Beide kinderen zijn geboren in het bijzijn van de doula.
Doula Maartje Bruning (links) bij een bezoek aan Annemieke van Barneveld, die recent is bevallen van haar tweede zoon. Beide kinderen zijn geboren in het bijzijn van de doula. Foto Ilvy Njiokiktjien

Désirée Klemann had nachtdienst bij het Maastricht UMC+. Volgens de gynaecoloog-in-opleiding was het een rustige nacht geweest, tot de telefoon ging en ze een doula aan de lijn kreeg, een geboortecoach. „Ze deed alsof ze verloskundige was. Ze vertelde mij dat haar cliënt in partu aan het bevallen was en dat ze naar het ziekenhuis kwamen.”

Toen de doula en haar cliënt in het ziekenhuis waren gearriveerd, bleek ze het jargon verkeerd te hebben gebruikt. ‘In partu’ betekent dat de vrouw actief aan het bevallen is, maar dat was nog lang niet zo. De verbaasde Klemann kreeg meteen een geboorteplan, een soort draaiboek voor de bevalling, overhandigd. Daarin stond dat ze geen inwendig onderzoek mocht doen, geen infuus mocht inbrengen en de vrouw geen pijnstilling mocht aanbieden. „Ik mocht niet eens met haar praten. Alle communicatie moest uitsluitend via de doula verlopen. Ik werd volledig buitenspel gezet.”

Klemann voelde zich niet meer veilig om haar werk te doen, vertelt ze. Ze kon de doula niet zomaar wegsturen, want als zorgverlener heb je de plicht naar de wensen van je patiënt te luisteren. „Ik heb moeten praten als Brugman om uiteindelijk toch een infuus te mogen prikken. Niet eens met de vrouw zelf, maar met de doula.”

Verdediger

Het is een van de vele verhalen die verloskundigen, gynaecologen en andere professionals in de Nederlandse geboortezorg vertellen over de aanwezigheid van doula’s bij bevallingen. NRC en tv-progamma Nieuwsuur deden een rondgang bij 111 verloskundepraktijken, waarvan bijna de helft bezorgd is of negatieve ervaringen met doula’s heeft. Omdat ze zich vaak opwerpen als verdediger van de bevallende vrouw, weigeren ze soms af te wijken van het vooropgestelde geboorteplan. Zelfs wanneer dit volgens het medisch personeel noodzakelijk is. Verloskundigen, die niet altijd hun naam willen geven, komen met voorbeelden van vrouwen die veel bloed verliezen, omdat ze weigeren hormonen toegediend te krijgen.

Lees hier het interview met doula Catharina Ooijens (63)

Doula’s zijn coaches, meestal vrouwen, die mensen voor tijdens en na hun bevalling emotioneel ondersteunen. Doula’s zijn niet medisch opgeleid en mogen zich dus ook niet medisch bemoeien met de bevalling. Maar dat doen ze wel, bijvoorbeeld door met de verloskundige in discussie te gaan over het uitstellen van ingrepen als een keizersnede of gang naar het ziekenhuis. Volgens verloskundigen komt dit de zorgverlening niet ten goede. Hoewel de medische professional eindverantwoordelijk is, kan een doula de keuzes van de zwangere beïnvloeden.

Als er cliënten met een doula bij haar in de praktijk komen, betekent dat voor de Amsterdamse verloskundige Olijf Gaasbeek soms meer werk, zegt ze. Zeker wanneer de doula en de ouders vooraf een onhaalbaar geboorteplan hebben opgesteld. „Dat ze ‘natuurlijk’ wil bevallen, geen pijnstilling, geen knip, niks niet. Dat vind ik prima en is ook het fijnste voor de cliënt. Maar dat is vooraf gewoon niet te plannen of controleren. Ik mag dan weer de boeman zijn die dat uitlegt.”

Iedereen kan zichzelf een doula noemen; het beroep is niet beschermd. Er is wel een beroepsvereniging: de Nederlandse Beroepsvereniging voor Doula’s (NBvD), die drie Nederlandse doula-cursussen erkent. Een cursus heeft meestal maar een paar lesdagen en kent enkele ‘stages’. Bij die stages doet de cursist voor een gereduceerd tarief het werk van een doula, maar loopt die niet met een ervaren doula mee. Er zijn ook doula’s met alleen een online diploma, of zonder enige opleiding.

Vanuit de VS

Doula’s, afkomstig van het oud-Griekse woord voor ‘dienende vrouw’, werden voor het eerst populair in de jaren zestig in de Verenigde Staten. In 2006 werd in Utrecht de eerste Nederlandse opleiding aangeboden. „Verloskundigen hadden het gevoel dat we hun werk kwamen afpakken”, zegt oprichter Dora Kroon.

Tegenwoordig zijn in Nederland ruim driehonderd gediplomeerde doula’s, van wie de helft lid is van de beroepsvereniging. Leden moeten een van de drie erkende cursussen hebben gevolgd en jaarlijks minimaal twee bevallingen begeleiden. Ze moeten zichzelf ook blijven bijscholen in zaken als massagetechnieken, borstvoeding en homeopathie.

Doula Maartje Bruning (rechts) vertrekt na een bezoek aan Annemieke van Barneveld, die recent is bevallen van haar tweede zoon. Beide kinderen zijn geboren in het bijzijn van de doula. Foto’s Ilvy Njiokiktjien

Een doula wordt in Nederland niet vergoed door verzekeraars en kost tussen de 700 en 1.900 euro. Voor dat geld krijgen ze meestal drie afspraken van anderhalf uur vooraf, begeleiding tijdens de bevalling en nog een afspraak daarna. Sommige doula’s bieden ook aanvullende diensten aan, zoals een fotoreportage van de bevalling of het bereiden van een placentasmoothie. Daarbij worden een paar stukjes van de nageboorte ingevroren en door een smoothie gemengd. Een alternatief is om de placenta tot pillen te laten verwerken, die de vrouw enkele weken slikt. Sommige mensen denken dat je daar energie van krijgt en dat het de hormoonspiegel in balans brengt.

Fotoreportages

Marloes Lansbergen uit Spijkenisse wist al dat ze graag een fotoreportage wilde tijdens haar bevalling. Toen ze van haar zus hoorde dat die was bevallen met een doula die ook fotoreportages maakte, was haar keuze snel gemaakt. Het mocht wat kosten, 1.400 euro, maar „een professionele fotograaf bij de bevalling kost ook al snel 1.200 euro”, zegt Lansbergen. „Ik wilde graag dat er iemand bij was om mij en mijn man te ondersteunen. Als je aan het bevallen bent, ben je toch vooral op jezelf gericht. Ik vond het fijn dat er ook iemand was aan wie mijn man alles kon vragen.”

Ze kreeg geen spijt van haar keuze. Door complicaties bij haar thuisbevalling moest ze toch naar het ziekenhuis. „De doula ging mee in de ambulance en mijn man ging er met de auto achteraan. In het ziekenhuis waren we overgeleverd aan vreemden, onze verloskundige werd afgelost door een klinisch verloskundige. Toen was het heel fijn dat er toch iemand bij was die ons en onze wensen kende.”

Zo hadden ze van tevoren in het geboorteplan opgeschreven dat ze na de bevalling even rust en tijd met hun dochter wilden. „In het ziekenhuis werken ze volgens protocollen, er is dan minder aandacht voor jouw individuele wensen. Dan is het heel fijn als er iemand is die ons goed kent en echt zorg en aandacht voor ons emotioneel welzijn heeft.”

Dora Kroon – die jaren als verpleegkundige op de afdeling obstetrie (verloskunde) heeft gewerkt – benadrukt dat een doula enkel gericht zou moeten zijn op emotionele ondersteuning, niet op medische. Die ondersteuning mist ze in de Nederlandse geboortezorg, vooral in de communicatie. „Artsen onder elkaar communiceren wel, maar je kan niet op dezelfde manier tegen de vrouw praten. Dat zijn twee verschillende talen.”

Te weinig tijd

Uit de rondvraag langs verloskundigen blijkt dat veel van hen zelf de emotionele ondersteuning zouden willen leveren die doula’s nu betaald aanbieden, maar daarvoor krijgen ze onvoldoende tijd. Ze moeten veel bevallingen begeleiden en ook nog eens allerlei protocollen volgen.

Foto Ilvy Njiokiktjien

„We moeten goed met elkaar kijken wat we wel en niet nodig vinden”, zegt Jan van Lith, voorzitter van de Nederlandse Vereniging voor Obstetrie en Gynaecologie (NVOG). „Voor puur medische begeleiding kun je met veel minder af, maar in de emotionele begeleiding gaat veel tijd zitten. Daar kunnen we nog een slag maken, maar het is niet nodig om daarvoor iemand anders in de zorg te brengen.”

Verloskundige Jeannette Hammer uit Rotterdam zegt goede ervaringen te hebben met doula’s, maar zegt ook dat het begeleiden van de vrouw „gewoon bij het takenpakket van de verloskundige hoort”. Zelf werkt Hammer zowel bij een verloskundigenpraktijk als in het ziekenhuis. De aanwezigheid van een doula kan volgens haar heel positief zijn, maar niet altijd. „In het ziekenhuis is de frictie groter. Als er een doula bij de bevalling is, wordt er vaak met wantrouwen gekeken naar de verloskundige en gynaecoloog. Je staat meteen met 2-0 achter.”

Klachten

Met klachten over doula’s kunnen ouders en zorgverleners bij de beroepsvereniging terecht. Voorzitter Evelinn van Oijen-Damstra: „Het probleem is alleen dat er ook klachten binnenkomen over doula’s die niet bij de vereniging zijn aangesloten.”

Van Oijen-Damstra ziet graag een duidelijk onderscheid tussen doula’s die wel en niet zijn aangesloten bij de NBvD. Dit jaar legt de vereniging daarom nogmaals de nadruk op de professionalisering van de doula’s. Er is onder meer een NBvD-badge in de maak, waarop zorgverleners en zwangeren kunnen aflezen of hun doula actief lid is. Er komt ook een campagne aan om de NBvD en de klachtenprocedure bij zorgverleners onder de aandacht te brengen. „Veel zorgverleners weten de klachtenpost van de NBvD namelijk nog niet te vinden en de meeste klachten komen in het informele circuit binnen. Alleen als we klachten horen, kunnen we handelen.”

Volgens de gedragscode van de NBvD is het niet de bedoeling dat doula’s zich bemoeien met de medische kant van de bevalling. Maar doula’s benadrukken wel hun positieve effect daarop. Op veel doulawebsites en op de site van de NBvD staan de resultaten van een Amerikaans onderzoek naar het ‘doula-effect’ geciteerd, dat is uitgevoerd in twaalf landen, waaronder België en het Verenigd Koninkrijk. Een doula zou de duur van een bevalling aanzienlijk verkorten. Er zou minder pijnstilling nodig zijn en minder vaak sprake zijn van een keizersnede of kunstverlossingen. Na de bevalling zouden de vrouwen minder last hebben van depressieve klachten en sneller herstellen.

Foto Ilvy Njiokiktjien

„Naar dat effect is in Nederland geen onderzoek gedaan”, zegt Mariëlle van Pampus, gynaecoloog in het Onze Lieve Vrouwe Gasthuis (OLVG) in Amsterdam. Ze doet onderzoek naar geboortetrauma’s en benadrukt dat er in Nederland geen wetenschappelijk bewijs is voor het positieve effect dat sommige doula’s claimen. Dat er continu iemand aanwezig is bij de bevallende vrouw, vindt ze positief. Normaal gesproken is dat tijdens een ziekenhuisbevalling niet zo. „Ik denk dat we de zwangere te veel aan haar lot overlaten.”

Onbewuste boodschap

Maar of die aanwezige een doula moet zijn, is nog maar de vraag. „Doula’s geven vaak, misschien onbewust, de boodschap dat verloskundigen niet naar hun cliënten luisteren”, vertelt verloskundige Hester Louwen. „Dat wij vooral snel klaar willen zijn, onnodig medicaliseren en de wensen van onze cliënten niet serieus nemen.” Volgens Louwen is het soms lastig samenwerken met doula’s. „Ik heb meegemaakt dat ik duidelijk aangeef waarom een bepaalde handeling op dit moment medisch noodzakelijk is, dat het keurig in overleg met de cliënt gaat en dat de doula dan toch haar zegje erover wil doen, terwijl dat niet haar expertise is.”

Lees ook: Droombevalling? Droom maar lekker verder

Doula’s kosten de aanstaande ouders veel geld en lang niet iedereen kan dat opbrengen. „Ik begrijp dat het een hoog bedrag is, maar als je bevallen ziet als een life event zoals een huwelijk valt het best mee”, zegt NBvD-voorzitter Van Oijen-Damstra.

„Een doula is een luxedienst”, zegt Maartje Bruning, die vanwege het hoge aantal bevallingen dat ze begeleidt van haar collega’s de bijnaam duracell-doula kreeg. Haar begeleiding kost tussen de 1.495 en 2.295 euro. Daarvoor krijgen de aanstaande ouders onder meer vijf tot acht afspraken vooraf, continue begeleiding tijdens de bevalling en een afspraak na de bevalling.

Bruning is ervan overtuigd dat doula’s juist ook van de klinische kant van de bevalling verstand moeten hebben, zodat ze hun cliënten beter kunnen voorlichten. „Als je als doula met je mond vol tanden staat als er een medische interventie nodig is, dan ben je net zo angstig als de cliënt. Door mijn medische kennis kan ik in jip-en-janneke-taal uitleggen wat er gebeurt.”

Begin dit jaar ging de door haar opgerichte opleiding Doula Academie van start, waarbij cursisten enkele dagen onderwijs krijgen en de nadruk ligt op fysiologie, klinische en zakelijke kennis. „Het is een soort masteropleiding voor doula’s.” De opleiding wordt niet door de NBvD erkend.

Volgens verloskundige Olijf Gaasbeek is de meerwaarde van een doula er alleen als de taakverdeling helder is. Gaasbeek benadrukt dat het altijd duidelijk moet blijven wie er medisch eindverantwoordelijk is. „Namelijk ik of de arts.” Dat vindt ook gynaecoloog-in-opleiding Désirée Klemann. „Een doula zou nooit tussen de patiënt en de behandelaar mogen staan. Of dat nou een verloskundige, verpleegkundige of een arts is.”

De Koninklijke Nederlandse Organisatie van Verloskundigen (KNOV) herkent de moeilijkheden tussen verloskundigen en doula’s. Doula’s en de verloskundigen hebben hetzelfde einddoel, zegt voorzitter Carola Groenen, maar de weg ernaartoe verschilt. „Je wilt nooit discussie rondom de zwangere vrouw. We moeten er alles aan doen de beste zorg rond het bed aan te bieden.”

Correctie (22 september 2020): In een vorige versie van dit artikel zei NBvD-voorzitter Evelinn van Oijen-Damstra dat „negen van de tien” klachten die de vereniging ontvangt gaan over niet-leden. Exacte cijfers daarover zijn er echter niet. De quote is daarom aangepast.