De groei van de betrouwbare glimlach op schilderijen

Psychologie In de loop der eeuwen zijn geschilderde gezichten een steeds betrouwbaarder indruk gaan maken.

Betrouwbaar of niet? Links Thomas Cranmer, aartsbisschop van Canterbury, ca. 1545, rechts Sir Matthew Wood, burgemeester van Londen, ca. 1815. Een speciaal ontwikkeld algoritme oordeelde Cranmer niet betrouwbaar, Wood wel.
Betrouwbaar of niet? Links Thomas Cranmer, aartsbisschop van Canterbury, ca. 1545, rechts Sir Matthew Wood, burgemeester van Londen, ca. 1815. Een speciaal ontwikkeld algoritme oordeelde Cranmer niet betrouwbaar, Wood wel. Foto’s Alamy

Een glimlach, iets opgetrokken wenkbrauwen, grotere, open ogen: iemand met zo’n gezicht wordt vaker aangesproken op straat om de weg te vragen. Over de hele wereld gelden deze gezichtskenmerken als ‘betrouwbaar’, het lijkt een oeroud algemeen menselijk oordeelsysteem. Bij glimlach gaat het om de onwillekeurige ‘duchenneglimlach’, niet om de bewuste ‘plastic smile’.

Vier Franse onderzoekers, onder leiding van Nicolas Baumard (Institut Jean Nicod, Parijs) hebben deze wetenschap nu toegepast op portretten uit de afgelopen vijfhonderd jaar. Ze constateren dat op bijna tweeduizend portretten uit de Britse National Portrait Gallery de gezichten in de loop der eeuwen een steeds betrouwbaarder indruk maken, met een verder niet verklaarde kleine dip in de tweede helft van de achttiende eeuw.

Ze presenteren de conclusies dinsdag in Nature Communications. De toename van betrouwbare gezichten werd bevestigd met een analyse van ruim vierduizend portretten uit negentien West-Europese landen sinds de veertiende eeuw, in de Web Gallery of Art.

Etiquetteboeken

De gevonden toename in op portretten getoonde betrouwbaarheid is een bevestiging van historisch en sociologisch onderzoek op basis van etiquetteboeken en wetsveranderingen. Daarin wordt een toegenomen sociaal vertrouwen gevonden in dezelfde periode in Europa, die samenhangen met toenemende religieuze en politieke vrijheid, en ook empathischer omgangsvormen. Over die veranderingen in de achttiende eeuw noemen de onderzoekers ook een recente studie met een typerende titel: The Smile Revolution in Eighteenth Century Paris (2015). Daarin beschrijft de Britse historicus Colin Jones een verandering in de jaren 1760 in Parijs, als de burgerij meer zelfvertrouwen krijgt en vrijuit gaat discussieren in de nieuwe koffiehuizen. Die verandering zou volgens Jones terug zijn te zien in de toename van glimlachende portretten, ook al omdat het koninklijke hof – waar juist een poker face passend zou zijn – aan prestige inboette.

Opvallend is dat nu in het nieuwe portrettenonderzoek de Franse onderzoekers (in ieder geval voor de periode na 1800) géén verband vonden met veranderingen in politieke instituties (democratisering), die je dus wel zou verwachten. Voor die politieke berekening maakten de onderzoekers gebruik van de Polity2-index die vanaf 1800 democratische veranderingen in kaart brengt.

Welvaart lijkt van invloed te zijn op de groeiende vriendelijkheid

Een algemene factor die juist wel van invloed lijkt te zijn op de eeuwenlang groeiende vriendelijkheid op de portretten, is welvaart. Zowel voor de portretten uit de National Portrait Gallery als die uit de Web Gallery is er een verband tussen stijging van het (voor oudere tijden meestal geschatte) bruto binnenlands product (bbp) per hoofd van de bevolking en de groeiende betrouwbare uitstraling op de schilderijen. Sterker nog, de Franse onderzoekers vonden zelfs dat het bbp-effect een vertraging van ongeveer twintig jaar had: pas twintig jaar na een stijging veranderden de portretten. Een intrigerende bevinding, omdat die periode ongeveer een generatie beslaat. De onderzoekers verwijzen in dat verband naar een recente economische studie waarin een verband wordt gelegd tussen de (regionaal verschillende) hoeveelheid calorieën die Duitse kinderen in de naoorlogse jaren kregen toegewezen en het sociale vertrouwen dat ze decennia later, in 2003, als volwassenen vertoonden.

Er is veel onderzoek naar het effect van ‘betrouwbare’ gezichtsuitdrukkingen. Zo constateerden Israëlische onderzoekers in 2016 dat een ‘betrouwbaarder’ gezicht bij een Airbnb-aanbieding leidde tot grotere voorkeur en een hogere prijs.