Profiel

William Barr, de minister die Trump ‘keizerlijke’ macht gunt

Profiel | William Barr Als minister van justitie plooit hij de wet voor Trump maximaal. Hoever zal William Barr gaan om de president te beschermen?

President Trump en zijn justitieminister Barr, eerder deze maand bij aankomst in het door betogingen onrustige Kenosha, Wisconsin.
President Trump en zijn justitieminister Barr, eerder deze maand bij aankomst in het door betogingen onrustige Kenosha, Wisconsin. Foto Evan Vucci/AP

Doorgaans voeren bewindslieden in de Verenigde Staten geen campagne, laat staan een minister van Justitie. Maar met nog zes weken te gaan tot de presidentsverkiezingen, echoot William Barr als weinig anderen de retoriek van zijn politieke baas Donald Trump. Net als de president – die campagne voert voor een tweede termijn met de belofte van orde en tucht – schrijft Barr rellen en plunderingen in de marge van Black Lives Matter-protesten al maanden exclusief toe aan ‘extreem-linkse’ Antifa-activisten. En niet aan hun rechtse, soms óók gewelddadige tegenbetogers.

Vorige week ging de minister een grote stap verder: in een groepstelefoongesprek met officieren van justitie riep hij hen op relschoppers te vervolgen voor het archaïsche, zelden nog ten laste gelegde delict van ‘opruiende samenzwering’. FBI-agenten zien onder de arrestanten veelal individuele opportunisten, die misbruik maakten van de chaos. Barr bepleit hen te benaderen als georganiseerde samenzweerders tegen de staat.

Daarmee sorteert hij voor op mogelijke chaos na 3 november. Trump maakt de stembusgang al maanden verdacht en weigert de uitslag op voorhand te accepteren. Breekt hiertegen protest uit, dan kan de president met een beroep op dit artikel federale agenten en zelfs het leger inzetten.

Tot vorige week vertoonde Barr in zijn optreden vooral trekjes van een persoonlijke advocaat van Trump. Zoals eerder Michael Cohen of Rudy Giuliani dat was. Maar als attorney general is Barr naast kabinetslid ook de hoogste federaal aanklager, en vanuit die positie hielp hij enkele bondgenoten van de president uit de brand. Nu gaat Barr veel verder dan alle fixers, pitbulls en consigilieri waarmee Trump zich als zakenman placht te omringen. Barr plooit de wet voor Trump.

Senaat op verkeerde been

Zijn absolute loyaliteit aan Trump werd voor het eerst duidelijk in maart 2019. Speciaal aanklager Robert Mueller meldde dat hij na twee jaar zijn onderzoek naar Russische inmenging in de presidentsrace van 2016 had afgerond. Nog voordat zijn langverwachte conclusies openbaar werden, vatte Barr ze samen in een brief van vier kantjes. Hierin gaf hij aan Muellers belangrijkste bevindingen een (voor Trump) heel gunstige draai. Dit ‘frame’ zou in de beeldvorming beklijven, ook nadat het hele (veel kritischer) rapport eenmaal publiek was geworden.

Enkele maanden eerder had Barr velen in Washington een heel andere indruk gegeven. Toen hij eind 2018 werd voorgedragen als kandidaat-minister waren vriend en vijand positief verrast geweest. Anders dan zijn ontslagen, rechts-ideologische voorganger Jeff Sessions stond Barr bekend als een Republikein van de oude snit, met een perfect passend cv.

Na zijn jeugd aan een katholieke privéschool, een studie bestuurskunde en een avondopleiding rechten, belandde hij via een stage bij de inlichtingendienst CIA. Daarna werkte hij jaren in het Witte Huis van Reagan en was hij al eens attorney general onder Bush senior, begin jaren negentig. Hij werd uiteindelijk miljonair als bedrijfsjurist, maar hield altijd warm contact met politiek Washington.

Tijdens zijn benoemingshoorzittingen in de Senaat bezwoer Barr nooit „politieke inmenging in de wetshandhaving” te zullen tolereren. Mueller, onder wie hij ooit diende, noemde hij „een vriend”, die zijn Rusland-onderzoek ongehinderd zou mogen afmaken. Met zijn voorkomen van een goedzakkerige grootvader – hij heeft een diepe stem, soms bulderende lachsalvo’s en wisselt zijn pakken af met spencers en fleece-vesten – kan de 70-jarige Barr innemend zijn. De Senaat keurde Barrs voordracht uiteindelijk soepeltjes goed.

Vooral dit jaar groeide het aantal voorbeelden waarbij hij in weerwil van zijn beloftes in de Senaat zonder gêne optrad ten gunste van Trumps entourage. Zo liet zijn ministerie plots de aanklachten vallen tegen Trumps oud-veiligheidsadviseur Michael Flynn, hoewel deze drie keer schuld bekende (de rechter houdt de zaak nog overeind). Ook verlaagde het de strafeis voor Trump-fluisteraar Roger Stone (de rechter gaf hem toch enkele jaren celstraf, waarna de president die kwijtschold). Ook werkte Barr een aanklager weg die onderzoek deed naar Trumps privéadvocaat Giuliani.

Kritiek op dit soort inmenging accepteert Barr niet. Zonder zaken bij naam te noemen klaagde hij woensdag over „criminalisering” van het politieke bedrijf, omdat officieren van justitie achter politici aangaan. Aanklagers in zulke zaken noemde hij „koppensnellers” die „hyper-agressieve onderzoeken” openen – en als minister heeft hij elk recht die stil te leggen of te interveniëren, waarschuwde hij.

Bijna absolute macht

Deze opstelling komt niet uit de lucht vallen. Hij gelooft heilig in het concept van ‘unitary executive’, waarin de grondwet de president robuuste uitvoerende macht geeft en hij vrijwel onaantastbaar is voor andere machten binnen de trias politica.

Toen hij maart 2019 het Mueller-onderzoek toelichtte, gaf hij een inkijkje in dit denken. Trumps veronderstelde pogingen de rechtsgang te hinderen vergoelijkte Barr toen met het argument dat de president „gefrustreerd en bang was door zijn oprechte geloof dat het onderzoek bedoeld was om zijn presidentschap te ondermijnen”. In dat geval is de president blijkbaar alles toegestaan.

Lees ook: Trump wilde onderzoek steeds blokkeren, schrijft Mueller

Barr heeft van deze opvatting nooit een geheim gemaakt: hij droeg haar uit in juridische memo’s en opiniestukken. Hij was er zelf bij toen de theorie in de regering-Reagan uit de vergetelheid werd gehaald. Vervolgens paste hij het begrip zelf meermaals toe als minister onder Bush senior bij het ontvoeren van voortvluchtige Amerikanen uit het buitenland en de invasie van Panama. De juristen van diens zoon Bush junior haalden het concept aan om de marteling van terreurverdachten te rechtvaardigen.

Het is zo niet heel verrassend dat de belangrijkste auteur van Bush’ martelmemo’s, John Yoo, ook dit Witte Huis sinds kort adviseert hoe het Congres te omzeilen, bevestigde Yoo zelf in The Guardian. Met name op het gebied van immigratie, vertelde hij de krant. „En waarom niet ook op andere gebieden als gezondheidszorg, belastingen, strafrecht, binnenstedenbeleid. Ik heb veel met ze gesproken over de steden, vanwege de wanorde.”

Bush jr. voerde zijn omstreden War on Terror vooral overzee. Nu treft Barr het verwijt dat hij onder Trumps mom van law-and-order de basis legt voor een autocratisch bewind in de VS zelf. Zo stelde de Democratische senator Jeff Merkley van Oregon, de staat waar in Portland al drie maanden onafgebroken wordt betoogd: „Dit maakt deel uit van een keizerlijk presidentschap, een autoritaire houding, waarbij je […] van mening verschillen met de regering tot misdaad maakt.”

Met medewerking van Bas Blokker in Washington.
Correctie (21 september 2020): In een eerdere versie van dit artikel stond dat William Barr 69 jaar oud is. Hij werd afgelopen mei 70 jaar. Ook werd gesproken van de Democratische senator „Merkeley” van Oregon. Zijn naam luidt Jeff Merkley. Beide zaken zijn hierboven aangepast.