Banken deden vaak niets met verdachte transacties, blijkt uit 2.500 gelekte documenten

Vier vragen over de FinCEN-Files Uit een berg gelekte stukken blijkt dat grote banken betrokken zijn of zijn geweest bij transacties van dubieus verkregen gelden. Er zouden miljoenen aan verdachte transacties zijn gelopen via de Poolse dochter van ING.

De Russische president Vladimir Poetin met jeugdvriend Arkadi Rotenberg, die op de internationale sanctielijst staat maar voor tientallen miljoenen zaken zou hebben kunnen doen via Barclays.
De Russische president Vladimir Poetin met jeugdvriend Arkadi Rotenberg, die op de internationale sanctielijst staat maar voor tientallen miljoenen zaken zou hebben kunnen doen via Barclays. Foto Alexander Nemenov/EPA

Deuken in het imago, harde klappen op de beurs. De bankensector stond maandag wereldwijd opnieuw in negatief daglicht, na onthullingen van het internationale onderzoeksjournalistieke consortium ICIJ. Op basis van gelekte documenten concludeert het consortium dat veel internationaal opererende banken betrokken zijn – of in ieder geval zijn geweest – bij transacties van dubieus verkregen gelden.

In Nederland werd ING er door Trouw, Het Financieele Dagblad en onderzoeksplatform Investico uitgelicht: er zouden miljoenen aan verdachte transacties zijn gelopen via zijn Poolse dochter. In reactie op het nieuws daalde de koers van ING maandag met 6,5 procent.

Wat is er aan de hand? Vier vragen over de zogenoemde FinCEN-files.

1 Wat is er gelekt?

Het onderzoek van ICIJ is gebaseerd op 2.500 documenten van FinCEN, een Amerikaanse instantie verantwoordelijk voor het opsporen van financiële criminaliteit. De meeste van de documenten zijn afschriften van verdachte transacties die banken tussen 2000 en 2017 zelf hebben gemeld, ter waarde van samen meer dan 2.000 miljard dollar (1.700 miljard euro). Dat klinkt als veel, maar is weinig: volgens het ICIJ zelf slechts 0,02 procent van het totaal aantal bij FinCEN als verdacht aangemerkte transacties.

De meldingen uit de gelekte documenten zijn afkomstig van in de Verenigde Staten actieve banken, die veel internationale dollartransacties faciliteren. De meldingen bevatten echter ook informatie over de bank die het geld verzond of juist ontving. Hierdoor worden er banken uit in totaal 170 landen genoemd, waaronder ING en ook ABN Amro.

De transacties werden door de banken als verdacht gezien omdat er mogelijk individuen bij betrokken waren – meestal via tussenpersonen en bv’s – waarvan bekend is dat ze betrokken zijn bij het illegaal wegsluizen van geld uit landen, of omdat ze op Amerikaanse sanctielijsten staan.

ICIJ licht twintig bekendere individuen uit. Zo komt een jeugdvriend van de Russische president Poetin, miljardair Arkadi Rotenberg, voor op de lijst. Hoewel hij sinds 2014 op de internationale sanctielijst staat, zou hij voor tientallen miljoenen zaken hebben kunnen doen via het Britse Barclays. Ook op de lijst staat Jean-Pierre Bemba, de voormalig vicepremier van Congo die in 2018 tot veler verrassing werd vrijgesproken voor oorlogsmisdaden in de Centraal-Afrikaanse Republiek. In de meldinglijsten van de banken staan volgens ICIJ transacties die wijzen op het omkopen van getuigen in die zaak.

2 Wat concluderen de onderzoeksjournalisten?

Er is niets mis met een melding van een bank van een mogelijk verdachte transactie: het is juist de bedoeling dat ze deze meldingen doen bij de opsporingsinstanties. De vraag is echter wat de bank met die informatie deed: liet die het bij de melding, of ondernam die ook actie? Bijvoorbeeld door extra onderzoek te doen naar de klant en eventueel afscheid te nemen, of door de transactie te blokkeren. De ICIJ-leden concluderen op basis van de FinCEN-files dat veel banken niets deden. Hierdoor konden dubieuze transacties worden herhaald én bleven de banken daaraan verdienen.

JP Morgan zou transacties hebben gefaciliteerd voor een Russische maffiabaas

Betrokken media lichtten per land andere banken uit, waarschijnlijk komen er komende dagen nog meer banken bij. In het Verenigd Koninkrijk berichtte ICIJ-lid BBC Panorama over de Brits-Aziatische bank HSBC. Die zou 68 miljoen euro aan transacties uit een Chinese Ponzi-oplichting hebben doorgelaten. Pikant is dat de bank net daarvoor een boete van 1,6 miljard euro had gekregen van de Amerikaanse autoriteiten vanwege falende witwasonderzoeken, waarbij het moest beloven om die screening te verbeteren.

In de VS zorgen transacties van JP Morgan Chase voor ophef. De bank zou 1 miljard dollar aan transacties hebben gefaciliteerd voor een Russische maffiabaas, die op de most wanted-lijst van de FBI staat.

3 Hoe is Nederland betrokken?

De grootste bank van Nederland, ING, is betrokken via zijn Poolse dochterbedrijf ING Bank Slaski. FD, Trouw en Investico concluderen dat die betrokken was bij het wegsluizen van dubieus geld uit Rusland, via zogenoemde spiegeltransacties. Die draaien om de gelijktijdige aan- en verkoop van dezelfde aandelen in verschillende valuta’s. Dat is niet per se illegaal, maar de transacties kunnen worden gebruikt voor kapitaalvlucht en witwassen. Vanwege dat gevaar, moeten banken deze transacties goed screenen.

In het geval van ING Bank Slaski waren er twee zakelijke klanten betrokken bij de spiegeltransacties: twee in Nederland gevestigde bv’s, Schildershoeven en Tristane. De twee bedrijven worden door FinCEN ‘essentiële schakels’ genoemd in een uitgebreid spiegeltransactienetwerk, waarmee tientallen miljarden Russische roebels het land uit zijn gesmokkeld. De twee hadden een rekening bij ING in Polen.

4 Wat kunnen de consequenties zijn voor de banken?

Dat is onduidelijk. Belangrijk om op te merken is dat de FinCEN-transacties niet nieuw zijn: de laatste transacties in het gelekte bestand dateren van 2017. Het kan zijn dat ze al beoordeeld zijn door opsporingsdiensten en dat bewust geen actie is ondernomen. Sindsdien zijn bovendien veel banken, waaronder ING, hard aangepakt vanwege falende screening van transacties en klanten. In reactie daarop heeft de bankensector flink geïnvesteerd in het tegenhouden van frauduleuze geldstromen en klanten.

Het is ook de vraag of het de betrokken bank altijd te verwijten is dat die door het ingenieus opgezette netwerk van bedrijfjes is gebruikt bij transacties. Vaak is pas na beoordeling van het gehele netwerk van transacties duidelijk dat het om witwassen ging. Juist daarom werken de Nederlandse banken momenteel aan een vehikel om samen transacties te monitoren: dan moeten in ieder geval voor Nederland die netwerken makkelijker op te sporen zijn.

Maar als de autoriteiten wél vinden dat de bank iets te verwijten is, kan dat flinke boetes opleveren – ING moest in 2018 vanwege nalatigheid als financiële poortwachter 775 miljoen euro betalen. En Deutsche Bank kreeg in 2017 een boete van omgerekend 535 miljoen euro van Amerikaanse en Britse autoriteiten, omdat de bank niet goed oplette bij verdachte transacties van Russische klanten. Danske Bank hangt vanwege betrokkenheid bij hetzelfde netwerk nog een flinke boete boven het hoofd.

Lees ook: ING faalde als financiële poortwachter

In het geval van ING en de Poolse dochter is in elk geval duidelijk dat Schildershoven tot in 2018 klant kon blijven. Tristane is zelfs nog steeds klant – ING zegt nu wel stappen te zetten om alsnog afscheid te nemen. Of al die tijd de bv’s ook gebruikt zijn door het Russische netwerk blijkt niet uit de FinCEN-files: die gaan vooral om transacties uit 2013 en 2014. De laatste dateert uit 2016.