Recensie

Recensie

In The Social Dilemma klinken de geïnterviewden als klokkenluiders

Documentaire In de sterk in scène gezette interviews, die wat weg hebben van getuigenissen, schuwen de ‘overlopers’ – oud-medewerkers van Facebook, YouTube en Google – stevige oneliners niet.

'The Social Dilemma' vertelt onder meer het verhaal van een puber die in de ban raakt van complottheorieën op YouTube.
'The Social Dilemma' vertelt onder meer het verhaal van een puber die in de ban raakt van complottheorieën op YouTube. Beeld Netflix

Sociale media zijn verslavend, bezorgen ons gezondheidsproblemen en zijn een gevaar voor de democratie. Voor veel van de miljoenen gebruikers van Facebook, Instagram en Youtube is dat geen nieuw verhaal, maar in de Netflix-documentaire The Social Dilemma van Jeff Orlowski zijn het oud-medewerkers van deze en andere sociale mediaplatforms die de noodlok luiden.

Wie zij als schuldigen aanwijzen voor alle problemen? Zijzelf. Jarenlang hadden de jonge, vlotte (vooral) mannen uit Silicon Valley maar één doel: ons gedrag beïnvloeden (lees: ons verslaafd maken) om daar – met de verkoop van advertenties – zoveel mogelijk winst uit te halen.

Hun uitleg over hoe techgiganten de gebruikers tot prooi maakten voor adverteerders, klinkt ook niet onbekend. Gepersonaliseerde aanbevelingen, pushnotificaties, likes en een oneindige Facebook-tijdlijn waardoor mensen blijven scrollen. De gevolgen: meer depressieve jongeren, groeiende polarisatie, nepnieuws en massaal verspreide complottheorieën en gemanipuleerde verkiezingen.

Drugs en software

Dit allemaal teruggebracht in een documentaire van 93 minuten klinkt als zware kost, maar daarop verzon Orlowski enkele trucjes. In de sterk in scène gezette interviews, die wat weg hebben van getuigenissen, schuwen de ‘overlopers’ en hoogleraren enkele stevige oneliners niet. „Nooit eerder in de geschiedenis namen vijftig ontwerpers beslissingen die ingrijpen op het leven van twee miljard mensen”, vertelt Tristan Harris, voormalig ‘design ethicist’ bij Google en hoofdrolspeler in de documentaire. Of: „Er zijn maar twee bedrijfstakken die hun klanten ‘gebruikers’ noemen: drugs en software.”

Het gedramatiseerde maakt het abstracte, complexe onderwerp ook voor de grootste leken behapbaar. Daarnaast illustreert de documentaire de problematiek in een aantal gefictionaliseerde scènes. In een Amerikaans gezin van vijf probeert de jongste dochter, ondanks haar lage zelfbeeld, zoveel mogelijk likes binnen te halen. Ondertussen raakt de puberzoon in de ban van complottheorieën op YouTube. Het maakt het verhaal levendiger, alleen inhoudelijk voegt het weinig toe.

Toch blijft de onderliggende boodschap overeind staan en kan The Social Dilemma bij een groot publiek leiden tot meer bewustwording over de gevaren van sociale media. De timing werkt daarin mee: tijdens de coronacrisis zijn mensen wereldwijd meer dan ooit afhankelijk van WhatsApp, Facebook en andere platforms om in contact te blijven met vrienden, familie en collega’s en er duiken overal complottheorieën op over het ontstaan van Covid-19. Orlowski haakt daar goed op in.

Ook eindigt The Social Dilemma met een voorzichtig optimistische noot. Want, zo zegt een van de geïnterviewden, „sociale media zijn een utopie en een dystopie tegelijk.” Gezamenlijk hopen de ex-medewerkers van Facebook en co op een menselijke variant van sociale media. Vooralsnog kunnen we alleen maar hopen dat de huidige werknemers daar ook zo over gaan denken.