Ursula von der Leyens eerste State of the Union ontleed

Europese Commissie De voorzitter van de Europese Commissie schetste woensdag de belangrijkste uitdagingen voor de EU, en hoe ze die denkt op te lossen. In deze crisistijd is de jaarlijkse toespraak van de EU-leider relevanter dan ooit.

Ursula von der Leyen hield woensdag haar eerste State of the Union.
Ursula von der Leyen hield woensdag haar eerste State of the Union. Foto Francisco Seco/AP

Als je de spreektijd die Ursula von der Leyen woensdagochtend in het Europees Parlement (EP) nodig had als voorteken mag zien, dan kan Europa zijn borst natmaken. Bijna anderhalf uur was de voorzitter van de Europese Commissie aan het woord om de uitdagingen voor de EU te schetsen én hoe zij die denkt aan te gaan pakken.

De eerste zogeheten ‘State of the Union’ van Von der Leyen werd daarmee meteen de langste ooit. In de tien jaar dat de jaarlijkse toespraak (een soort Europese variant op de Troonrede tijdens Prinsjesdag) nu bestaat, groeide die nooit echt uit tot hét toonzettende, koersbepalende moment voor Europa. Vooral omdat ontwikkeling in de Unie zich slecht houdt aan planning. Grote stappen, scherpe bochten, verdere integratie: de EU beweegt pas als het er écht op aankomt, in crisistijden.

Maar juist daarom is de speech van Von der Leyen dit jaar relevant. Geconfronteerd met een pandemie gingen in de EU het afgelopen half jaar allerlei vastgeroeste posities schuiven. De coronacrisis wakkerde het sluimerende besef verder aan dat Europa er alleen voor staat en alleen voor zichzelf kan zorgen. Of de gebruikelijke stortvloed aan plannen die de voorzitter woensdag over het EP uitstortte realiteit worden, is onzeker en hangt af van de bereidheid van lidstaten. Maar enkele van de speer- en discussiepunten voor de EU zijn er duidelijk in terug te zien. De toespraak ontleed in zes citaten.

„Voor mij is het glashelder: we moeten een sterkere Europese Gezondheidsunie bouwen.”

Brussel stond in maart met lege handen, toen burgers om een Europese aanpak van het virus vroegen. Vrijwel alles dat met zorg samenhangt, is immers nationaal geregeld. Dat moet anders, onderstreepte Von der Leyen – van huis uit arts. Het Europees Geneesmiddelenbureau en het Europees Centrum voor Ziektepreventie en -bestrijding moeten worden versterkt. Er komt een nieuw Europees biomedisch onderzoeksinstituut en er moet gezamenlijk gewerkt gaan worden aan de aanleg van voorraden cruciale medische goederen. Gevoelig ligt dat Von der Leyen ook de discussie wil openen over het overhevelen van de bevoegdheden van lidstaten over gezondheidsbeleid naar Brussel.

„Dit is niet het moment om [economische] steun terug te trekken [...] Er moet een delicate balans worden gevonden tussen financiële steun en het zeker stellen van duurzame overheidsuitgaven.”

Om overheden de kans te geven banen en bedrijven te redden, werden in maart voor het eerst alle begrotingsregels opgeschort. Zowel de lidstaten als de Commissie zijn het er op dit moment over eens dat de teugels voorlopig nog niet worden aangetrokken. Maar de discussie over de toekomst van de Europese begrotingsnormen zal over niet al te lang in alle hevigheid losbarsten. Von der Leyen benadrukte ook dat subsidies uit het nieuwe coronaherstelfonds samen moeten gaan met hervormingen. Maar welke en hoe streng het toezicht wordt, is nog erg onzeker.

De speech van Von der Leyen duurde anderhalf uur. Foto Olivier Hoslet/EPA

„Onze missie om in 2050 het eerste klimaatneutrale continent te worden staat centraal. Maar daar komen we niet met de status quo – we moeten dingen sneller en beter doen.”

Zoals afgelopen week al uitlekte, schroeft de Commissie het emissiereductiedoel voor 2030 op naar 55 procent. Woensdag presenteerde de Commissie ook een waslijst aan wetgeving voor 2021 die dat doel mogelijk moet maken. 37 procent van de gelden uit het coronaherstelfonds moet ‘groen’ geïnvesteerd worden, onder andere in grootschalige waterstofprojecten en een ‘renovatiegolf’. Door grootschalige uitgifte van eigen groene obligaties, wil de EU bovendien de wereld gaan aanvoeren op het gebied van duurzame investeringen.

„We zullen een nauwere link leggen tussen asiel en terugkeer. We moeten een duidelijk onderscheid maken tussen zij die het recht hebben te blijven en zij die dat niet hebben.”

Von der Leyen sprak opvallend weinig over een van Europa’s belangrijkste splijtzwammen: migratie. Volgende week presenteert de Commissie niettemin een nieuw ‘migratiepact’ om de impasse te doorbreken. Naast een nieuwe poging voor een verdeling van vluchtelingen hintte Von der Leyen op het vervangen van het Dublin-systeem (dat bepaalt dat het land waar een vluchteling arriveert verantwoordelijk is voor het in behandeling nemen van asielverzoeken), quota en een duidelijker terugkeerbeleid.

Lees ook dit eerdere interview met Ursula von der Leyen over het begin van de pandemie

„We moeten de nadruk leggen op eerlijke handel en een gelijk speelveld. Europa zal zelf stappen vooruit zetten, alleen, of met partners die mee willen doen”

Onder invloed van de handelsoorlog tussen de Verenigde Staten en China, groeide in de EU de afgelopen jaren het besef zelf ook steviger van zich af te moeten bijten. Von der Leyen hintte in haar speech op een stevigere reactie op aanvallen van Donald Trump op de Wereldhandelsorganisatie en oneerlijke concurrentie uit China. Ook voor het Verenigd Koninkrijk had ze de duidelijke boodschap zich aan de afspraken te houden, of anders alleen te komen staan.

„Als lidstaten zeggen dat Europa te langzaam is, roep ik ze op moedig te zijn en eindelijk op basis van gekwalificeerde meerderheden te stemmen – in elk geval als het om mensenrechten en sancties gaat!”

China, (Wit-)Rusland, Turkije: volgens Von der Leyen moet Europa zich duidelijker uitspreken wanneer mensenrechten geschonden worden. Om het instellen van sancties te vereenvoudigen, pleitte ze ervoor lidstaten hun veto te ontnemen bij die besluitvorming – iets dat vaker is geprobeerd maar nooit gelukt. Ook kondigde ze aan dat de Commissie met nieuwe eigen sanctiewetgeving gericht tegen mensenrechtenschending door individuen komt. Kritiek klonk er na afloop van de speech op de weinige woorden die aan de afbraak van de rechtstaat binnen de EU zelf werden gewijd.

Op anderhalve meter van elkaar luisterden leden van het Europees Parlement naar de toespraak. Foto John Thys/AFP