Caroline Shaw: „‘The Evergreen’ is een stuk over textuur en langzame veranderingen”

Foto Dayna Szyndrowski

Interview

Componist Caroline Shaw: ‘Die boom heeft mijn denken over muziek veranderd’

Klassiek Vrijdag gaat de vierde editie van festival September Me van start. De Amerikaanse Caroline Shaw is composer in residence, wegens coronamaatregelen noodgedwongen op afstand. Wel schreef ze een gloednieuw strijkkwartet.

Dertig kilometer uit de kust van Vancouver (Canada) ligt Galiano Island, oord van immer groene douglassparren en cipressen. Afgelopen januari streek de Amerikaanse componist Caroline Shaw er neer voor een vakantie. Tijdens een ochtendwandeling stuitte ze op een reusachtige oude boom, de knoestige takken bedekt met een dikke laag mos. Shaw keek, luisterde en rook. Als vanzelf voelde ze ideeën voor een nieuw strijkkwartet opborrelen.

Die eerste ingeving groeide uit tot The Evergreen, een opdrachtwerk van het Nederlandse Ragazze Quartet. Vrijdag gaat het stuk in première tijdens het festival September Me. Onder het motto ‘In de geheime tuin’ nodigden de ragazze bevriende makers uit om te reflecteren op de relatie mens-natuur en klimaatverandering. Shaw werd gestrikt als eerste ‘composer in residence’, wegens coronamaatregelen noodgedwongen op afstand.

Stekjes en klankkussentjes

Ze baalt er stevig van, vertelt Shaw via Skype, al was het maar omdat het festivalthema haar zo wonderwel past. „Tuinen zijn al jaren een belangrijke inspiratiebron voor me. Ik heb een fascinatie voor landschapsarchitectuur. Ruimtelijke concepten, wiskundige proporties en hoe die worden gebruikt om de natuur vorm te geven; dat zijn aspecten die ook doorwerken in mijn componeren.”

Neem haar strijkkwartet Plan & Elevation (eveneens te horen tijdens September Me). Shaw modelleerde de vijf delen naar de tuinen van Dumbarton Oaks, het landgoed in Washington waarnaar Stravinsky zijn gelijknamige concerto vernoemde. In deel twee, ‘The Cutting Garden’, wroet Shaw in de rijke humuslaag van de klassieke traditie. Ze stekt er uit kwartetten van Ravel en Mozart, om aan de uitlopers haar eigen noten op te hangen.

The Evergreen is een heel ander stuk geworden, vertelt Shaw: „Die boom in Canada heeft mijn denken over muziek ingrijpend veranderd. Tot nu toe ging mijn werk over scherpe contrasten, snel schakelen en melodische dialoog. The Evergreen is daarentegen een stuk over textuur en langzame veranderingen.”

Een goed voorbeeld is het eerste deel, ‘Moss’, dat is opgetrokken uit vlossige klankkussentjes. Hese flageoletten, kriebelige tremolo’s, alles met demper. Het zachte groen laat zich bijna voelen. Het tweede deel, ‘Stem’, is een ander verhaal: gestaag overwoekeren herhalende motiefjes de snaren van het strijkkwartet. Muziek als een vegetatief groeiproces.

Oprukkende zee

Onlangs nog ervoer Shaw de langzame maar onafwendbare kracht van de natuur aan den lijve. Afgelopen voorjaar was ze even terug in North Carolina, haar geboortestaat. Aan de Oostkust waaide ze een middag uit nabij Pamlico Sound, de grootste lagune van Noord-Amerika.

„De gevolgen van klimaatverandering doen zich daar inmiddels duidelijk voelen”, aldus Shaw. „De zee rukt op, de stormen zijn heftiger. Tijdens mijn wandeling zag ik hoe een strandhuis kort ervoor door het water was verzwolgen. De bewoners moeten compleet zijn verrast, hun huisraad lag verspreid over het strand. Het is tekenend voor het sluipende tempo van klimaatverandering.”

Tegenwoordig woont Shaw in New York, waar ze zich ontpopte tot een muzikale alleskunner. Ze is een begenadigd violist. Als zangeres maakt ze deel uit van Roomful of Teeth, de avontuurlijke a-cappellagroep waarvoor ze het met een Pulitzer bekroonde Partita for 8 Voices schreef.

Sindsdien werkte ze samen met operasterren als Renée Fleming en Dawn Upshaw, maar ook met hiphop-artiest Kanye West en indierockband The National. Vorig jaar wijdde het Amerikaanse Attacca Quartet met Orange een volledig album aan Shaws werk voor strijkkwartet.

Ja, ze heeft een voorliefde voor de bezetting, beaamt ze. „Ik was een jaar of tien toen ik voor het eerst in een strijkkwartet speelde. Dat was liefde op het eerste gezicht. Ik houd van de geschiedenis van het genre, het repertoire, het uitgebreide palet aan klankmogelijkheden. Een strijkkwartet kan een massa van rauw geluid zijn. Maar het kan ook heel intiem en vocaal klinken, wat ik als zangeres onweerstaanbaar vind.

In The Evergreen bewaarde Shaw de zangerige kwartetklank tot het laatste deel, ‘Root’. Violen en altviool wisselen een langgerekte toonladderfiguur uit. Het barokkerig hobbelende cellolijntje dat de melodische estafette bijeen houdt heeft een onvermoede Nederlandse connectie.

Shaw: „Toen ik die cellopartij schreef zat ik voortdurend met Anner Bijlsma in mijn hoofd. Hij is een van mijn grote helden. Zoals hij Bach speelde: ongeëvenaard.”

Festival September Me, 18/9 t/m 20/9, Amersfoort. Inl: september-me.nl/