Een Indiase vrouw staat eind juli haar met Covid-19 besmette man bij in een ziekenhuis in de oostelijke staat Bhagalpur.

Foto Danish Siddiqui/Reuters

Interview

Bill Gates: ‘Als de wereld niet samenwerkt voor een vaccin, vallen er meer doden’

Bill Gates De Amerikaanse miljardair en medisch filantroop weet zeker dat de wereld de pandemie onder controle gaat krijgen. „Maar arme landen zullen een decennium nodig hebben om economisch te herstellen.”

Hij meldt zich vanuit zijn strakke kantoor in Kirkland aan de Amerikaanse westkust. Via Microsoft Teams -uiteraard. Groot bureau. Ramen van plafond tot vloer. Achter hem raast verkeer langs, in de verte schittert groot water in de ochtendzon. Bill Gates: ondernemer, filantroop, een van de rijksten ter wereld en spil in de pandemiebestrijding.

Sinds kort is Gates ook de favoriete boeman van complotdenkers en antivaxers, van mensen die menen dat hij ze wil vaccineren om ze later in de gaten te kunnen houden. Mensen die Covid-19 zien als een Gates-samenzwering. Als ik Bill Gates vraag hoe het is om als een duistere macht te door het leven te gaan, zegt hij: „Hoe zijn ze daar eigenlijk achter gekomen?”

Elk najaar, vlak voor de jaarvergadering van de Verenigde Naties, die volgende week begint, publiceert Gates een onderzoek naar de duurzaamheidsdoelstellingen, de sustainable development goals (SDG) die wereldleiders in 2015 met elkaar hebben afgesproken. De SDG’s zijn een meerjarenplan voor een betere wereld: ziektes uitroeien, armoede bestrijden, het klimaat redden. Het Goalkeepers Report was altijd een zonnig rapport, een bewijs voor wereldverbeteraars dat idealisme loont. De lijntjes in het rapport wezen altijd omhoog. Het ging langzaam, maar de wereld werd beter.

Dit jaar is anders.

„Het is treurig, maar het rapport van dit jaar gaat niet over vooruitgang, maar over terugval ten gevolge van de pandemie”, zegt Gates. „We beschrijven niet alleen de invloed die Covid heeft op gezondheid, maar laten ook zien hoe andere activiteiten ontwricht worden. Het aantal vaccinaties is bijvoorbeeld teruggevallen naar het niveau van de jaren negentig. En de armoede stijgt weer, terwijl die jarenlang daalde.”

Gates is een man van indicatoren, cijfers en onderzoek. Helaas kan het rapport niet meer zijn dan een eerste indicatie, zegt hij tijdens een gesprek met vijf Europese kranten. Voor een deel van de SDG’s zijn nog geen goede gegevens beschikbaar. Omdat het te kort dag was of omdat de pandemie het vergaren van informatie heeft belemmerd. Een eerste indruk dus, maar geen vrolijke.

Om de opgaande lijn weer te pakken te krijgen, moet de wereld eerst verlost worden van de pandemie. En dat, zegt Gates al sinds dit voorjaar, kan alleen als landen samenwerken en de ziekte zowel in rijke als in arme landen bestreden wordt.

Nu onderbouwt hij zijn pleidooi voor samenwerking ook met cijfers. Gates liet Northeastern University berekenen wat er gebeurt als de rijke landen eerst zichzelf voorzien van coronavaccins en dan pas naar de arme landen omkijken. Als de eerste twee miljard doses van een vaccin naar rijke landen gaan, daalt het mondiale sterftecijfer met 33 procent ten opzichte van de situatie zonder vaccin. Als de eerste doses wereldwijd uitgedeeld worden naar rato van de bevolkingsomvang van een land dan daalt het sterftecijfer met 61 procent.

Gates probeert al jaren de wereld voor te bereiden op een grote virusuitbraak. Samen met zijn vrouw Melinda leidt hij de filantropische Gates Foundation, die zich toelegt op verbetering van gezondheidszorg in landen met lage inkomens. De Foundation financiert ook ontwikkeling en distributie van vaccins. Gates zelf hamert al sinds de ebola-uitbraak in 2015 op internationale samenwerking. Hij ging met zijn oproep naar de jaarlijkse veiligheidsconferentie in München en naar het World Economic Forum (WEF) in Davos. Er werden een paar initiatieven genomen, maar in maart bleek pijnlijk dat dat onvoldoende was.

Zijn invloed in de internationale gezondheidszorg is desalniettemin groot. De Foundation is sinds het vertrek van de Verenigde Staten een van de grootste financiers van de Wereldgezondheidsorganisatie (WHO). Hij financiert de ontwikkeling van coronavaccins via het internationale samenwerkingsverband Cepi, dat hij hielp oprichten. Gates zit al maanden aan de telefoon om Amerikaanse politici te overreden meer geld vrij te maken voor pandemiebestrijding in arme landen.

Waar staan we met de pandemie?

„Ik ben pessimistisch over wat ons in het najaar op het noordelijk halfrond te wachten staat. Als we niets doen, zal het sterftecijfer in een aantal landen, waaronder de VS, weer stijgen tot het niveau van dit voorjaar. Dat is het slechte nieuws.

„Het goede nieuws is dat we veelbelovende aanzetten hebben voor een vaccin. Ik denk dat tegen het eind van het jaar, uiterlijk begin volgend jaar een aantal vaccins via een versnelde goedkeuringsprocedure beschikbaar komt. Sommige mensen hopen dat het er zal zijn voor begin november, maar dat ligt niet voor de hand.” President Donald Trump hoopt dat er een vaccin is vóór de presidentsverkiezingen op 3 november.

Gates heeft geïnvesteerd in vaccins die snel in zeer grote hoeveelheden gemaakt kunnen worden en waarvan de prijs laag is, ongeveer 2 tot 3 dollar (1,70 tot 2,50 euro) per dosis. Het gaat om het onderzoek van AstraZeneca (Oxford), Novavax, Johnson & Johnson en Sanofi. „Als een van die vaccins werkt, willen we proberen er meer dan 1,5 miljard doses per jaar van te produceren. Voor het eerst zal een vaccin dat ontwikkeld is in één bedrijf, geproduceerd worden in fabrieken van andere bedrijven. Dan zouden we tegen de zomer vaccins naar de hele wereld kunnen sturen. Dan zou deze hele kwestie ergens in 2022 voorbij kunnen zijn.”

Luister ook naar deze aflevering van onze podcastserie NRC Vandaag: Het vaccin, Bill Gates & de wereld

U kunt zich ook abonneren via Apple Podcasts, Stitcher, Spotify, Castbox of RSS.

Dat vereist internationale samenwerking. Gaat dat ook gebeuren?

„Normaal spelen de VS een grote rol in het ontwikkelen van medicijnen en in het verlenen van ontwikkelingshulp. Nu is het een gemengd beeld. De VS hebben voor onderzoek twee keer zoveel geld op tafel gelegd als alle anderen samen. Dat komt uiteindelijk de hele wereld ten goede. Maar als het gaat om het financieren van de productie voor ontwikkelingslanden, of geld geven voor de aanschaf van vaccins in arme landen, hebben de VS nog niets laten zien. En het is moeilijk om productie en distributie te organiseren zonder Amerikaanse betrokkenheid. Ik ben hoopvol dat deze Amerikaanse regering of een volgende regering alsnog een grote bijdrage zal leveren. Ik besteed daar veel tijd aan.

„Europa en andere landen hebben wél al bijgedragen. Ik spreek regelmatig met leiders in Duitsland, het Verenigd Koninkrijk en Frankrijk. Het is nog steeds niet helemaal duidelijk hoe, maar uiteindelijk zal het vaccin gefinancierd worden.”

Gates heeft twee argumenten voor een mondiale aanpak van de pandemie. De economische rampspoed kost duizenden miljarden, de oplossing een paar miljard. „Spending billions to save trillions.

En dan is er het eigenbelang. Als rijke landen bijdragen aan de bestrijding van bijvoorbeeld malaria in arme landen, vermindert dat humanitair leed en worden landen stabieler. „Nu komt daar nog bij dat het virus niet steeds terug zal keren uit armere delen van de wereld.” Ook rijke landen kunnen noodmaatregelen in dat scenario sneller loslaten.

Het rapport verwijst naar de grieppandemie van 1918 als een opeenstapeling van elkaar versterkende catastrofes. Hoe kijken we straks terug op Covid-19?

„In de ontwikkelde wereld zullen de meeste sterfgevallen een direct gevolg zijn van de ziekte. Rijke landen hebben een oudere bevolking en deze ziekte is vooral voor ouderen gevaarlijk. Ontwikkelingslanden hebben een jonge bevolking, maar een kwetsbare gezondheidszorg. Ik verwacht voor Afrika, zelfs voor Zuid-Afrika, daarom beduidend meer sterfgevallen door indirecte gevolgen dan door de ziekte zelf. De bestrijding van mazelen en hiv hapert nu bijvoorbeeld. Maar we hebben nog geen volledig beeld. Ik bel deze week zelf bijvoorbeeld met de leiders van de deelstaten in Nigeria om een beeld te krijgen van de status van hun gezondheidszorg.

„Duidelijk is wel dat de economische gevolgen voor arme landen nog verstrekkender zijn. Er zullen na 2022 mogelijk geen mensen meer overlijden aan Covid. De effecten in gezondheidszorg zullen twee tot drie jaar duren. Maar arme landen zullen een decennium of langer nodig hebben om economisch te herstellen.”

Als een vaccin er eenmaal is, moet het niet alleen wereldwijd beschikbaar komen maar de bevolking moet ook gevaccineerd willen worden. De complotdenkers, zegt Gates, helpen dus niet.

„Je zou erom kunnen lachen als het niet zo ernstig was. Zeggen dat wij een kwalijke macht zijn, heeft invloed op het werk van mensen en verlaagt de bereidheid van mensen om mondkapjes te dragen of zich te laten inenten. Ongeveer 60 procent van de bevolking moet die vaccins nemen. Misschien moeten we wel naar 80 of 90 procent. 40 procent van de Amerikanen twijfelt of ze het wel moeten doen – het merendeel daarvan stemt overigens Republikeins. Dat zou betekenen dat we niet de immuniteit bereiken die we nodig hebben.

„Het proces van goedkeuring mag dus niet politiek zijn, we moeten open zijn over de data, we moeten het juiste vaccin kiezen, we moeten echt goed letten op bijverschijnselen. Vaccins zijn niet perfect. Vaccins zijn voor het overgrote deel gunstig, maar sommige mensen zullen bijverschijnselen hebben. Omdat ze al ziek waren of al andere medicijnen slikten. Je moet die mensen compenseren en proberen dat risico zo klein mogelijk te maken.

„De angst voor vaccins is van alle tijden en komt overal voor. Er gingen geruchten dat het poliovaccin er eigenlijk was om vrouwen te steriliseren. De poliocampagne in Nigeria in 2003 werd er volledig door verwoest. Dat hebben we overwonnen en Afrika is nu poliovrij. Vaccins zijn een mirakel en ze zijn heel erg contra-intuïtief. Je krijgt een naald in je arm en dan gebeuren er gekke dingen in je immuunsysteem. De positieve boodschap is niet zo interessant als de angstaanjagende boodschappen.”

Kun je daar met rationele argumenten wel tegenop?

„Wat moeten we anders? Ik kan moeilijk antwoorden met alternatieve samenzweringstheorieën. De enige instrumenten die ik heb zijn feiten en wetenschap. Het is angstaanjagend dat politici de media in brede zin in diskrediet brengen. Sommige geruchten over vaccins worden gevoed door semigeloofwaardige media. Die zeggen dan niet dat ze die geruchten geloven, maar dat mensen er over praten. Fox News bijvoorbeeld voedt zo de geruchten. We moeten er echt over nadenken hoe we de schade hiervan zoveel mogelijk beperken.”

De VS, zei iedereen, zijn het beste voorbereid op een pandemie. Wat ging er mis?

„Ik zou ook gezegd hebben dat de VS het beste voorbereid waren. We hebben veel meer beademingsapparaten per hoofd dan welk ander land. De Centers for Disease Control (CDC) zijn het beste wat de wereld te bieden heeft. In elke pandemie speelt deze dienst een sleutelrol. En als je vraagt welk land de deur nu echt platloopt bij de WHO, dan zijn dat de VS. Er is geen andere VN-organisatie die zo verbonden is met één land als de WHO met de VS.

Lees ook: Trump maakte zich wél zorgen om het coronavirus, blijkt uit boek

„Maar in februari en maart hebben we in de VS het testen in de soep laten lopen en het testen is er nog steeds een ramp. Ja, de VS hadden een inreisverbod uit Azië. Maar we hebben wel 40.000 mensen alsnog laten binnenkomen zónder ze te testen. En toen kwam het virus uit Europa via de oostkust en toen waren we wéér te traag. Het is een treurig verhaal. We zullen harde vragen moeten stellen. Wat hebben we verkeerd gedaan? Zodat we wel goede testen hebben tegen de tijd dat pandemie 2 komt.”

Correctie (15 september 2020): In een eerdere versie van dit artikel stond bij de foto de naam van een verkeerde fotograaf. De foto is genomen door Danish Siddiqui van persbureau Reuters. Dat is hierboven aangepast.