Recensie

Recensie Film

Anti-biopic ‘Shirley’: raadselachtig en gevaarlijk

Drama In ‘Shirley’ raken horrorschrijfster Shirley Jackson en de jonge vrouw die bij haar komt inwonen zo van elkaar in de ban, dat de rollen van kunstenaar en muze omdraaien. In de geest van Jacksons verhalen: vol subjectieve perspectieven, perversiteiten en seksuele motieven.

Shirley (Elisabeth Moss, links) en Rose (Odessa Young) raken door elkaar gebiologeerd, in ‘Shirley’.
Shirley (Elisabeth Moss, links) en Rose (Odessa Young) raken door elkaar gebiologeerd, in ‘Shirley’.

Na de publicatie van het korte verhaal ‘The Lottery’ van de Amerikaanse gothic horror-schrijfster Shirley Jackson in de zomer van 1948 kwamen talloze ingezonden brieven binnen bij tijdschrift The New Yorker. Lezers vroegen zich af of het verhaal over een klein stadje waar elk jaar door loting iemand werd aangewezen om gestenigd te worden misschien écht waar was. Waar in Amerika werden zulke primitieve rituelen uitgevoerd? En degenen die wel begrepen dat het een fictieve geschiedenis was waren simpelweg verbijsterd: hoe, wat, waarom? En vooral: wie was de vrouw die zo’n barbaars verhaal kon verzinnen? En: hoe kon een vrouw zoiets verzinnen?

Die brieven zijn echt. Daar heeft Jacksons biografe Ruth Franklin onderzoek naar gedaan. Maar ze concludeert ook dat er waarschijnlijk weinig schrijvers zijn die zo’n groot vermogen hadden om ook in hun eigen leven feit en fictie door elkaar te laten lopen. Dat laatste is ook wat regisseur Josephine Decker in haar eerste grote film in Jacksons leven aansprak. Ze liet in cultsucces Madeline’s Madeline (2018) eerder al zien hoe in een kunstenaarsleven en het artistieke scheppingsproces inleving en verbeelding slechts een haarscheurtje van elkaar verwijderd kunnen zijn. In Shirley wrikt ze die breuklijn nog een stukje verder open, tot die groot genoeg is om allerlei mythologische en psychologische woelingen uit de permafrost van het onderbewustzijn te laten ontsnappen.

Het verhaal cirkelt rondom het jonge echtpaar Rose en Fred, dat bij Shirley en haar echtgenoot Stanley intrekt. En terwijl Fred zich als Stanleys ambitieuze onderwijsassistent onderdompelt in het universiteitsleven in slaapstadje Bennington, wordt Rose min of meer aan haar lot overgelaten, in de rol van huishoudster geduwd, en beschimpt door de misantropische, kettingrokende en door depressies en writer’s block geplaagde Shirley.

Anti-biografie

De grote ambitieuze en intrigerende vraag in Shirley is: wie is zich hier wie en wat aan het inbeelden? In de trein naar Vermont leest Rose ‘The Lottery’, en het verhaal kruipt onder haar huid. Ze raakt in de ban van de onhebbelijke Shirley, die op haar beurt in Rose een muze ontdekt voor het, werkelijk gebeurde, verhaal dat ze wil schrijven over de jonge studente Paula, die op onverklaarbare wijze is verdwenen. Je zou zelfs kunnen zeggen dat Rose zich zo met Shirleys wereld identificeert dat zij, als lezer, ook de auteur van het verhaal wordt.

De film permitteert zich hierbij zoveel vrijheden dat het waarschijnlijk beter is om van een anti-biografie te spreken. Eerder een herschepping van een leven dan een hervertelling. Met als doel om niet alleen de rollen tussen kunstenaar en muze om te draaien, maar ook allerlei midden vorige eeuw heersende opvattingen over de rollen van mannen en vrouwen te herdefiniëren.

Lees ook het achtergrondstuk over de films die zijn gemaakt naar Shirley Jacksons werk

Ze doet dat in de geest van Jacksons verhalen: vol subjectieve perspectieven, onder de oppervlakte sluimerende perversiteiten en seksuele motieven. Terwijl Shirley en Rose steeds meer, ook erotisch, door elkaar gebiologeerd raken, vloeien ze steeds verder in elkaar over. Ze verdwijnen in elkaar, en in allerlei visioenen van mystieke en archaïsche vrouwbeelden tussen fee en heks. Ze verdwijnen ook in hun obsessie met de verdwenen Paula. Tot op het moment dat deze drie vrouwen een bizarre drie-eenheid van moeder, maagd en hoer worden.

Net zoals Rose door het lezen van Shirleys verhaal wordt meegezogen in deze onderwereld van emoties en associaties, speelt de cameravoering in Shirley een cruciale rol in de vloeiende werkelijkheden en percepties. Maar dat alles zou niet zo gevaarlijk, zo raadselachtig voelen zonder de immense prestatie van actrice Elisabeth Moss als Shirley, die haar speelt alsof ook de schrijfster een creatie van zichzelf is.