QAnon springt van web over op de echte wereld

Complottheorie QAnon Vanuit een hoekje van het internet kreeg de uiterst rechtse complottheorie QAnon in drie jaar een schare volgers. Dreigt er geweld, nu zij ook regelmatig gewapend in actie komen?

Deze roerige zomer is de Q van complottheorie QAnon regelmatig te zien bij rechtse en pro-Trump betogingen.
Deze roerige zomer is de Q van complottheorie QAnon regelmatig te zien bij rechtse en pro-Trump betogingen. Foto’s AP, AFP en Reuters

‘Hillary Clinton staat sinds gisteren op het punt aangehouden te worden. Meerdere landen zijn ingelicht voor het geval ze de grens over mocht vluchten en ook haar paspoort staat vanaf 1 minuut na middernacht op 30 oktober gesignaleerd. Verwacht grootschalige rellen georganiseerd in verzet hiertegen, terwijl anderen de VS ontvluchten. De operatie zal uitgevoerd worden door mariniers en de Nationale Garde staat paraat. Wil je dit verifiëren: zoek een gardist en vraag hem of hij klaar moet staan voor dienst per 30 oktober in grote Amerikaanse steden.”

Met deze ronkende bijdrage lanceert een anonieme gebruiker van webforum 4Chan op 28 oktober 2017, om kwart voor elf ’s avonds, de extreem-rechtse complottheorie ‘QAnon’. Krap drie jaar later is Hillary Clinton nog gewoon op vrije voeten, maar QAnon wordt inmiddels mondiaal door honderdduizenden geloofd.

Opgeklommen uit de krochten van het internet laten aanhangers van ‘Q’ toenemend van zich horen in de echte wereld. Dit weekeinde verspreidden QAnon-groepen het valse gerucht dat antifascisten de bosbranden aan de westkust van de VS aanstaken, waarna gewapende mannen wegen blokkeerden om de vermeende pyromanen te stoppen. Socialemediabedrijven weren Q-inhoud van hun platforms, opsporingsautoriteiten vrezen aanslagen en ook in de campagne voor de presidentsverkiezingen, 3 november, eist QAnon een rol op.

1 Wat behelst deze van oorsprong Amerikaanse complottheorie?

De theorie is breed uitgewaaierd, maar in de kern draait ze om de volgende, nimmer bewezen verhaallijn. Een internationale schaduwmacht van machtige Satan aanbiddende, kannibalistische pedofielen, onder wie Democratische kopstukken, Hollywoodsterren en mediaprominenten, runt een kindersmokkelnetwerk en eigenlijk de hele wereld. President Trump wil hun ‘cabal’ met steun van het leger oprollen, maar dit brengt hem in conflict met een ‘Deep State’ van hoge bureaucraten die juist de pedo’s beschermen. ‘Q’ is zelf een topambtenaar met toegang tot staatsgeheime informatie.

De ingrediënten van QAnon zijn daarmee niet heel vernieuwend. Deels komen ze voort uit Pizzagate, een theorie die claimde dat top-Democraten vanuit een Washingtonse kelder een kinderprostitutienetwerk runden. In 2016 sprong dit over van het web naar de fysieke wereld, toen een gewapende man een pizzeria in de hoofdstad binnenviel en drie schoten afvuurde in een kast. De Clintons figureren al decennia in rechtse complotverhalen.

Ook de drie machtsfamilies die Q noemt, figureren al langer in (deels antisemitische) complottheorieën over geheime wereldordes of ‘11 september’. Het gaat om het van oorsprong Duits-Joodse bankiersgeslacht Rothschild, de Hongaars-Amerikaanse (en Joodse) miljardair-filantroop George Soros en het Saoedische koningshuis. Ook aantijgingen van kinderroof en -misbruik zijn al eeuwen een beproefd propagandamiddel om mensen op te zetten tegen anderen. Zoals ook paranoïde waanbeelden over een mondiale schaduwmacht – of dit nu Illuminati, vrijmetselaars, communisten, katholieken of Joden zijn – bepaald geen novum zijn in de Amerikaanse politiek.

A woman shouts as she holds a placard reading „Q Army” (a reference to the Q-anon movement), during a protest against the measures to counter the coronavirus pandemic in the front of the Romanian Government headquarters August 10, 2020. - Hundreds of people, followers of conspiracies, declared supporters of US President Donald Trump asked the cease of what they called „Medical Dictatorship” about sanitary measures adopted by the Romanian government in the fight against the coronavirus pandemic. Protesters was shouting „No masks!” and „Freedom!”. Despite the increasing numbers of casualties and infected people, a considerable part of Romanians still believe in a world-wide conspiracy about COVID-19. (Photo by Daniel MIHAILESCU / AFP)
DANIEL MIHAILESCU

2 Waarom slaat de QAnon-theorie bij haar aanhangers aan?

Makkelijker dan in de tijd van de postkoets of stencilmachine kan nu elke internetgebruiker kennis nemen van én meeschrijven aan het plot. In opmaat naar de door hem al drie jaar verbeide ‘Storm’ (het moment dat alles uitkomt) strooit Q op het web met ‘broodkruimels’. Op basis van die hints kunnen Anons (volgers) het ‘Grote Ontwaken’ bespoedigen en de samenzwering helpen ontmaskeren.

Die interactieve opzet maakt dat de theorie wel vergeleken wordt met een augmented reality game. Bij die digitale speurtochten vinden deelnemers op hun telefoonscherm of met VR-bril op ook aanwijzingen in het echte leven. Q biedt eenzelfde ervaring: wie er eenmaal voor openstaat, kan verslingerd raken aan zulk ‘onderzoek’ naar ‘de waarheid’.

Dit gepuzzel vindt plaats in amateurvideo’s, blogposts en chatgroepen. En al lang niet meer alleen op anonieme prikborden als 4Chan en 8Chan en hun opvolgers, maar ook op het laagdrempeligere Facebook, YouTube en Twitter. Deze netwerken treden sinds kort op tegen QAnon-inhoud, maar dit ingrijpen lijkt beperkt effectief, omdat hun algoritmes de groepsvorming tegelijkertijd blijven aanjagen. Sommigen ontwijken de censors nu door de Q te vervangen door ‘17’ (de letter staat op de zeventiende plek in het alfabet) en linken door naar sites met minder strenge regels.

Complottheorieën komen vaker op in reactie op gebeurtenissen die zo ingrijpend zijn, dat mensen de officiële lezing niet geloven of kunnen bevatten. De begin dit jaar uitgebroken Covid-19-pandemie valt in die categorie en dient als paraplu waaronder uiteenlopende theorieën en alternatieve waarheden samenkomen – van antilockdownactivisten en leden van de Blue Lives Matter-beweging, via wapenliefhebbers, UFO-spotters en antivaxxers tot 9/11-sceptici en JFK-privéspeurders. Onder een hashtag als #Covid911 zetten zij de virusuitbraak weg als vooropgezette ‘plandemie’ om de bevolking te knechten en Trump de verkiezingen te laten verliezen. Ook de politiemoord op George Floyd en de antiracistische protestgolf die daarop volgde, worden als geënsceneerd gepresenteerd.

3 Hoe wijdverspreid wordt QAnon nu door mensen geloofd en gesteund?

Dat één 4Chan-post in drie jaar uitgroeide tot een beweging die in de pers als cult (sekte) wordt aangeduid, is zeker opmerkelijk. Tegelijkertijd zei bij een peiling in maart 2020 ruim driekwart van de door Pew Research ondervraagde Amerikanen de theorie niet eens te kennen – en zij die dat wel deden, waren er overwegend negatief over. Ter vergelijking: complottheorieën over de moord op John F. Kennedy worden ook vandaag de dag nog door een krappe meerderheid geloofd. En andere alternatieve lezingen, over het coronavirus, vaccinaties of klimaatverandering, worden breder gedeeld.

Joe Uscinski, autoriteit in de VS op het gebied van samenzweringstheorieën, wijst erop dat QAnon ondanks alle recente media-aandacht en politieke ophef nog steeds marginaal is. „Ik heb hier in Florida sinds 2018 drie keer gepeild, en heb geen bewijs gevonden dat het groeit”, zegt hij telefonisch vanuit Miami.

De Britse krant The Guardian kwam bij een telling in juni tot in totaal 3 miljoen leden in QAnon-groepen op Facebook. The Wall Street Journal analyseerde vorige maand dat in tien van zulke grote groepen het gemiddelde aantal leden tussen maart en juli verzesvoudigde, van 6.000 naar 40.000. Uscinski ziet ook dat sociale media een rol spelen in de verspreiding van de theorie, maar waarschuwt ervoor aantallen likes of volgers te extrapoleren naar de gehele samenleving. „We weten niet of dat allemaal individuele gebruikers zijn of trollen of geautomatiseerde kliks. Dit is geen betrouwbare maatstaf voor de publieke opinie.”

4 Waarom zijn er bij sommige autoriteiten zorgen over QAnon?

Net als bij Pizzagate blijven Anons niet altijd achter hun toetsenbord. In juni 2018 blokkeerde een gewapende QAnon-volger de Hooverdam om vrijgave te eisen van een inspectierapport dat een rol speelt in de theorie. Een andere man bezette dat jaar een cementfabriek in Arizona waar kinderen vastgehouden zouden worden.

In 2019 vermoordde een QAnon-gelovige een lid van de Gambino-maffiafamilie, omdat die deel zou uitmaken van de cabal. En in april dit jaar werd in New York een vrouw opgepakt met een dozijn messen in haar auto, nadat ze online had aangekondigd de Democratische presidentskandidaat Joe Biden „uit te schakelen”.

Opsporingsautoriteiten maken zich zorgen over mensen die radicaliseren onder invloed van QAnon. In een intern FBI-rapport uit 2019, waarop nieuwssite Yahoo de hand legde, omschrijft de federale recherche dit risico als volgt: „Door de toename aan samenzweerderige content als gevolg van moderne communicatiemethodes, is het logisch aan te nemen dat meer extremistische individuen blootgesteld worden aan in potentie schadelijke theorieën die hun meningen ondersteunen, en als gevolg daarvan overgaan tot criminele of gewelddadige acties.”

Twee terreurexperts van de militaire academie van West Point signaleren een gevaar voor de openbare veiligheid nu QAnon doordringt tot het mainstream politieke discours. Dit kan „de dreiging van binnenlandse terreuraanslagen verhogen”, schreven ze in juli in vakblad CTC Sentinel, aangezien de theorie „een militant anti-overheidssentiment” combineert met „een dieper apocalyptisch verlangen naar een nieuwe wereldorde”.

Vooral progressieve media sloegen de afgelopen weken alarm dat QAnon het gepolariseerde politieke klimaat verder verhit. Sinds de pandemie en de daaropvolgende coronarecessie hem onder druk zetten in de peilingen, maakte Trump deze onrustige zomer law and order tot centraal campagnepunt. Verdere escalatie van de maatschappelijke onrust past bij die agenda en QAnon kan daarbij helpen, stelde onder anderen New York Times-columnist Paul Krugman recent. „Het enige waar hij nog op kan hopen is angst – onbenoemde, onverklaarde, ongerechtvaardigde angst die nergens op gebaseerd is.”

Uscinski plaats hierbij een kanttekening. „Als je kijkt naar de tenlasteleggingen tegen QAnon-volgers die geweld pleegden, kom je heel vaak tegen dat ze met onbehandelde mentale problemen kampten.” Dus, stelt hij: „Veruit de meeste mensen die erin geloven doen helemaal niks. En bij de mensen die wel tot geweld overgaan, kan je je afvragen of QAnon wel zo’n doorslaggevende rol speelde.”

5 Welke rol speelt QAnon dit verkiezingsjaar in de politieke races?

Bij voorverkiezingen voor de Congres-verkiezingen van 3 november, meldden zich volgens een telling van de linkse monitorgroep Media Matters zeker 79 kandidaten die openlijk QAnon steunden. Het grootste deel van hen deed mee als Republikeins of onafhankelijk kandidaat, slechts twee als Democraat. Zes van hen, op één na allemaal vrouwen, wonnen ook daadwerkelijk de nominatie. Slechts één van hen, Marjorie Taylor Greene, maakt een serieuze kans een zetel in het Congres te winnen, daar haar rurale kiesdistrict in de zuidelijke staat Georgia doorgaans trouw Republikeins stemt.

Bij het lichten van haar digitale doopceel stuitten Amerikaanse media op uitlatingen van Greene waarin ze Q ,,een patriot” noemt en de theorie ,,de moeite waard om naar te luisteren”. Verder stelt ze onder meer dat het bloedbad in Las Vegas, waarbij een schutter 59 concertbezoekers doodschoot, geënsceneerd werd met als doel vrij wapenbezit in te perken. Holocaust-overlever Soros is ,,een nazi”. Deze berichten heeft ze inmiddels gewist, maar zodra ze in het Huis zit, zal de pers Greene waarschijnlijk nauwgezet gaan volgen op nieuwe controverses.

Uscinski peilde afgelopen juni in swing state Florida voor het laatst of mensen QAnon kennen en hoe ze de theorie beoordelen. „Republikeinen en Democraten waren daarbij opvallend eensgezind: overwegend negatief.” De theorie genoot bovenal steun onder mensen die openstaan voor complotredeneren. QAnon is „geen kwestie van links-rechts”, maar van een „intens dédain voor het gevestigde politiek systeem”, stelde Uscinski daarom in The Washington Post.

De populariteit van QAnon onder enkele van haar kandidaten hoeft voor de Republikeinse partij daarom niet per se goed uit te pakken: de meesten lijken kansloos. Zo won Jo Rae Perkins in Oregon de Republikeinse nominatie voor een Senaatszetel. In de relatief progressieve staat is het voor haar al lastig de zittende Democraat te verslaan; haar steun aan QAnon compliceert dit verder. Haar campagneteam verwijderde dan ook een onlinevideo waarin ze haar primary-zege opdraagt aan Trump, Q en de Anons. Niet veel later nam Perkins echter een nieuwe video op waarin ze een eed aflegt als ,,digitaal soldaat” onder vermelding van een bekende QAnon-hashtag.

De Republikeinse partij neemt op landelijk niveau een ambigue positie in jegens QAnon-kandidaten. Zo werd Greenes gooi naar de openvallende Huis-zetel in Georgia aanvankelijk niet gesteund door de partijtop. Na haar verrassende winst in de primary hadden enkele afgevaardigden kritiek, maar anderen zwegen of omarmden haar doorbraak. Ook Trump, die eerder haar minder radicale rivaal had gesteund, feliciteerde haar via Twitter: „Een echte WINNAAR.”

6 Hoe reageert Trump zelf op de theorie en zijn vermeende rol erin?

In 2018 doken in Florida voor het eerst herkenbare QAnon-fans op bij Trump-rally’s. Deze roerige maanden staat de Q regelmatig op spandoeken of vlaggen tijdens rechtse of pro-Trump-betogingen. Nadat de president eerder berichten van QAnon-aanhangers retweette, ging hij 19 augustus voor het eerst openlijk in op de theorie. De president zei desgevraagd tegen de pers: „Ik weet niet veel van de beweging, maar begrijp dat ze mij erg graag mogen. Wat ik op prijs stel.”

Op 31 augustus leek hij op Fox News opnieuw een geste te maken naar Anons. Na de vraag van presentator Laura Ingraham „door wie Joe Biden wordt aangestuurd?”, antwoordde Trump: „Mensen van wie je nog nooit gehoord hebt, die zich schuil houden in de donkere schaduwen.”

Dat de president alleen indirect met hen flirt, is voor de Anons niet vreemd. Toen Trump bijvoorbeeld verstrikt raakte in de Rusland-affaire, werd dit binnen de QAnon-gemeenschap gezien als een rookgordijn. In werkelijkheid zou speciaal aanklager Mueller geen onderzoek doen naar de Russische inmenging tijdens de presidentsrace van 2016, maar naar de linkse pedo-cabal. Om geen argwaan te wekken, veinsde Trump dat hij het Rusland-onderzoek een heksenjacht vond. Hier speelde de president een niveau van 4D-schaken dat alleen de doorgewinterde QAnon-aanhanger doorzag.

Joe Biden, Trumps rivaal bij de verkiezingen, verweet Trump begin september dat hij QAnon niet krachtig verwerpt. „Ik ben een groot voorstander van geestelijke gezondheidszorg”, aldus de Democraat. ,,Ik raad mensen die in [QAnon] geloven aan om er van te profiteren deze nog steeds beschikbaar is onder de huidige ziektekostenwet. Het is bizar, totaal bizar.”