Opinie

Keus tussen ‘Belarus’ en ‘Wit-Rusland’ is niet alleen taalkundig

De ombudsman

Aardrijkskunde is altijd politiek. Dat kregen we als scholier in de Koude Oorlog al mee bij elke koloniale interventie, bevrijdingsoorlog of opstand. En: een beroep op de geschiedenis is altijd hachelijk en aanvechtbaar.

Kortom, heeft u even een snelle oplossing voor de kwestie Belarus versus Wit-Rusland?

Verschillende media, waaronder Der Spiegel, Deutschlandfunk, de Volkskrant, Algemeen Dagblad en BN DeStem, zijn overgestapt van ‘Wit-Rusland’ op ‘Belarus’, de formele naam van de voormalige Sovjetrepubliek waar president Loekasjenko nu al weken een volksopstand tegen zijn repressieve bewind de kop in probeert te drukken.

Argumenten vóór: het land heet zo en ‘Wit-Rusland’ wekt de indruk dat het, conform de recente opstelling van Loekasjenko zelf, een appendix is van het Kremlin. Ook Buitenlandse Zaken spreekt nu van Belarus. Argument tégen: ‘Wit-Rusland’ is in Nederland gangbaar, veranderen een politiek statement dat niet wenselijk is middenin een conflict.

Ook bij NRC woedt dat debat. Het Redactioneel Comité van Slavisten kwam er niet helemaal uit. Althans, de uitkomst van intern beraad was een pragmatische: voorlopig houdt de krant ‘Wit-Rusland’ aan, al wordt evolutie niet uitgesloten.

Maar hoeveel divisies hebben de concurrerende termen? Peiling van een kleine richtingenstrijd met zowel historische, taalkundige en modern staatkundige opvattingen die om voorrang vechten.

Bij de eindredactie is (slavist) Pepijn Hendriks een pleitbezorger van de traditionele aanduiding; hij verwerpt het idee dat die een impliciete steunbetuiging behelst aan de apparatsjiks in Minsk of zelfs aan hun vozjd in het Kremlin. Hendriks: „Het is de traditionele Nederlandse naam van het land, niet meer dan dat.” De eindredacteur ondersteunt zijn positie met een verwijzing in de Oprechte Haerlemsche Courant (1667) waarin ‘Wit-Rusland’ al te vinden is voor het betreffende territorium, dat toen niet tot het Russische Tsarenrijk hoorde.

Moskou-correspondent Steven Derix, historicus, is het daarmee eens: „Wit-Rusland is de vertaling van Belaja (wit) en Roes. Het rijk van Kiev heette in de Middeleeuwen in het Oudrussisch ‘Roes’, in het Nederlands vertaald als ‘Rusland’. Voor een westelijke landstreek dook in de late Middeleeuwen ‘Weiss Reussen’ op, wat bij ons ‘Wit-Rusland’ werd.”

Dan is er de politieke geschiedenis. Wit-Rusland was onderdeel van het Pools-Litouwse Gemenebest tot de drie Poolse delingen eind achttiende eeuw de streek onder Russisch gezag brachten. Belaja Roes werd in de negentiende eeuw gebruikt door nationalisten die zich verzetten tegen de tsaristische overheersing. Met als resultaat in 1918 (en opnieuw na het einde van Sovjet-Unie in 1991) een onafhankelijke staat, onder de naam Belarus.

Columnist Hubert Smeets, de laatste NRC-correspondent in de Sovjet-Unie, blijft dissident. Het gaat niet om historische territoriale aanduidingen, zegt hij, maar om moderne staatsvorming. Hij vindt de benaming Wit-Rusland daarom anachronistisch. Smeets: „We noemen België nu toch ook niet meer de Zuidelijke Nederlanden? Er wordt op een negentiende-eeuwse manier omgegaan met begrippen uit de tiende eeuw, alsof die mensen zich toen al ‘Russen in Rusland’ voelden, of zagen aankomen dat de loop van de geschiedenis zou uitkomen bij Poetin.”

Bij wijze van samizdat voegde Smeets een voetnoot toe aan zijn kopij: „Conform de gedragslijn van deze krant wordt Belarus in dit artikel Wit-Rusland genoemd. De auteur prefereert Belarus. Die naam verwijst naar een van de Slavische volkeren van Roes die in de Middeleeuwen in dit gebied neerstreken en heeft, anders dan de term Wit-Rusland doet vermoeden, weinig te maken met het tsaristische en communistische Rusland dat Belarus van eind achttiende eeuw tot 1991 heeft beheerst.”

De redactie schrapte die, met het argument dat de krant nu eenmaal geen voetnoten kent. Smeets bleef de noot meesturen, als Cato die elke rede besluit met de oproep dat Carthago goed gespeld dient te worden (de redactie bleef schrappen). Om de verdenking van censuur voor te zijn: in een eerdere column had hij zijn voorkeur al eens uitgelegd.

Wat moet hier de doorslag geven? Op Smeets maken de traditionele argumenten in elk geval geen indruk. „Als we zo hechten aan traditie of aan letterlijke vertaling, waarom noemen we het land dan niet ‘Wit-Rus’? Belarus heet immers niet Belaja Russija – zoals de Moskou-gezinde staats-tv in Belarus sinds kort doet.” Hij wil maar zeggen: etymologie is geen panacee, zeker niet sinds het denken over staat, natie en volk vanaf de negentiende eeuw compleet is veranderd. Vasthouden aan ‘Wit-Rusland’ getuigt in zijn ogen van een imperiale visie op de regio vanuit Moskou. Terwijl het niet voor niets is, zegt hij, dat de Sovjet-Unie in de VN drie zetels had: een voor groot Sovjet-Rusland, de andere voor Oekraïne en Belarus.

Maar zou het adjectief „Belarussische” niet óók onterechte associaties oproepen met Rusland? Smeets: „Ja, daarom zou ‘Belarussisch’ of ‘Belaroessische’ beter zijn. In het Engels is trouwens Belarussian volgens nationalistische hard liners fout: het moet Belarusian zijn, zonder tweede ‘s’.”

Wat staat er onder de streep? De hoofdredacteur zegt: „Het is goed mogelijk dat Belarus ook in Nederland gangbaarder wordt, zoals Peking Beijing is geworden. Wij hebben besloten in elk geval nu niet over te schakelen, middenin een crisis waarin de naam inzet is van politieke strijd.”

Begrijpelijk pragmatisme, gezien alle complicaties, al ben ik zelf (niet-slavist) overtuigd door de voetnoot en zie ik de verandering graag tegemoet. Een liberale krant die nationale zelfbeschikking in het vaandel heeft, kan staatskunde best de voorrang geven boven historische gewoontes. Zoals Nederland graag wil dat het Nederland wordt genoemd en niet Holland. En zoals Willem I ook niet gehouden was aan traditionele namen voor zijn territorium, toen hij in 1813 bij Scheveningen voet aan wal zette in wat een nieuw koninkrijk was.

Reacties: ombudsman@nrc.nl

Reageren

Reageren op dit artikel kan alleen met een abonnement. Heeft u al een abonnement, log dan hieronder in.