Mondkapje leidt niet tot gedragsverandering op drukke plekken

Coronavirus De mondkapjesplicht in Amsterdam en Rotterdam deze zomer zorgde er niet voor dat mensen meer afstand hielden van elkaar, blijkt uit onderzoek.

De Kalverstraat in Amsterdam, waar in augustus een mondkapjesplicht gold omdat het druk was in de winkelstraten.
De Kalverstraat in Amsterdam, waar in augustus een mondkapjesplicht gold omdat het druk was in de winkelstraten. Foto Ramon van Flymen/ANP.

De mondkapjesplicht die deze zomer gold in delen op drukke plekken in Amsterdam en Rotterdam heeft daar niet tot een serieuze gedragsverandering geleid. Mensen hielden zich in de gebieden waar de plicht gold niet beter aan de regel van het houden van 1,5 meter afstand tot elkaar, maar ook niet slechter, concludeert het Nederlands Studiecentrum Criminaliteit en Rechtshandhaving in een onderzoek. De twee steden gaan op basis van de resultaten niet over tot het verplichten van een mondkapje.

De burgemeesters van Amsterdam en Rotterdam experimenteerden in augustus een aantal weken met een mondkapjesplicht omdat het aantal besmettingen met Covid-19 in beide steden sterk opliep. Met de plicht hoopten de steden het aantal infecties in de smalle winkelstraten terug te brengen, maar wilden zij vooral ook gedragseffecten laten onderzoeken. Zo keken de onderzoekers of mensen met mondkapjes voorzichtiger worden en meer afstand houden tot elkaar. Het NSCR bekeek hiervoor camerabeelden, observeerde gedrag op straat en interviewde zo’n duizend mensen. De situatie in de zones met een mondkapjesplicht werd vergeleken met drukke plekken elders in de stad waar de plicht niet gold.

Uit het onderzoek blijkt dat het wel of niet dragen van een mondkapje op drukke plekken weinig effect heeft op het naleven van de 1,5 meter-regel, zegt antropoloog Marie Rosenkrantz Lindegaard van het NSCR. „We zagen dat zo’n driekwart van de mensen binnen een halve minuut de 1,5-meter-regel had overtreden. Daarbij zagen we geen verschil tussen mensen die een mondkapje dragen of niet. Het leidt dus niet tot meer risicogedrag, maar ook niet tot een betere naleving van de 1,5 meter. De conclusie is: op hele drukke plekken houdt eigenlijk niemand zich aan de regels.”

Betere naleving

De mondkapjesplicht leidde ook niet tot minder drukte in de Amsterdamse en Rotterdamse straten, een ander effect waar burgemeesters Femke Halsema en Ahmed Aboutaleb op hadden gehoopt. Wel was in de loop van de weken een betere naleving van de mondkapjesplicht te zien. Waar in het begin nog maar 55 procent een mondkapje droeg, was dit tegen het einde van het experiment 75 procent. Van de mensen met een mondkapje droeg zo’n twee derde het kapje ook op de goede manier, dus over mond én neus. Zes procent droeg het mondkapjes zowel niet over de neus als de mond.

Aboutaleb en Halsema noemen de onderzoeksresultaten in een persbericht „bemoedigend”, maar voeren de plicht niet direct opnieuw in. Ze beschouwen het mondkapje „als een aanvullend nuttig instrument dat, indien de omstandigheden erom vragen, kan worden ingezet”.

Lindegaard vindt het opvallend dat de naleving van de plicht zo snel is gestegen en heeft daarvoor twee mogelijke verklaringen. „De informatieverstrekking op straat was in het begin nog een beetje rommelig, maar werd snel beter. Ook werden op een gegeven moment mondkapjes op straat uitgedeeld en werden mensen ook gewaarschuwd, dat hielp bij de bewustwording.”

Of mondkapjes massaler ingezet moeten worden in de strijd tegen het coronavirus is al maanden onderdeel van een verhit publiek debat. Waar in veel Europese landen mondkapjes verplicht zijn in openbare binnenruimtes, geldt een verplichting in Nederland alleen in het openbaar vervoer. Het kabinet stelt zich, op advies van het RIVM, op het standpunt dat het niet bewezen is dat niet-medische mondkapjes bijdragen aan virusbestrijding in de openbare ruimte en daarom niet nuttig zijn. Wel kregen gemeenten de vrijheid om lokaal met mondkapjes te experimenteren.

Volgens Lindegaard laat haar onderzoek zien dat een mondkapjesplicht op het gedrag van mensen „geen serieus effect” heeft. Vindt ze een draagplicht dan wel of niet zinvol? „Er zijn aanwijzingen dat mondkapjes enig beschermend effect tegen het virus kunnen hebben. Als het dan geen negatief effect heeft op gedrag zou je kunnen zeggen: waarom niet? Zeker op plekken waar de besmettingen snel oplopen.”