Illustratie XF&M

Profiel

Waar wil Xi Jinping heen met China?

De macht van China Over een aantal jaar is China wellicht het machtigste land op aarde. Maar waarvoor wil partijleider Xi Jinping die macht gebruiken? Chinese experts over de ambities van Xi.

Xi Jinping, de leider van de Communistische Partij van China (CPC) en van de Chinese strijdkrachten, heeft China herschapen in een machtig land waarover hij steeds meer persoonlijk de baas is. Toch is het ook voor iemand die China al vele jaren volgt vaak moeilijk om te bepalen wat Xi voor heeft met de rest van de wereld.

Zelf is Xi daar behoorlijk vaag over en veel van zijn uitspraken zijn tegenstrijdig. Het lijkt erop dat hij van China de nieuwe nummer één van de wereld wil maken, een land waar niemand nog tegenin durft te gaan. Maar dat hoeft niet te betekenen dat hij de wereldheerschappij zal opeisen of de wereld zal dwingen om het Chinese model over te nemen.

Dat het lastig is om Xi’s intenties te duiden, blijkt bijvoorbeeld uit de Chinese rol in de globalisering. Xi hamert op het belang van economische globalisering en openstelling van de Chinese markt. Tegelijkertijd klagen de VS en Europa over de manier waarop China zijn markt afschermt en geen eerlijke concurrentie duldt. Van veel aspecten van de globalisering, zoals een open internet, moet Xi niets hebben. Hij ziet globalisering slechts als een nuttig hulpmiddel bij het bereiken van meer welvaart en soevereiniteit.

„Xi is afgestapt van de leidraad ‘’verberg je kracht en wacht het juiste moment af’”

Geheime instructies

Wat het extra moeilijk maakt om Xi te begrijpen, is dat hij op openbare fora vaak iets heel anders lijkt te zeggen dan binnenskamers. Dat blijkt bijvoorbeeld uit de geheime instructies aan partijkaders die in 2013 uitlekten. Dit document nummer 9, dat uitsluitend bedoeld was voor intern gebruik binnen de CPC, is zeer waarschijnlijk echt en geeft inzicht in de persoonlijke opvattingen van Xi.

Uit document nummer 9 blijkt een diepe afkeer van universele waarden zoals mensenrechten, van constitutionele democratie en een onafhankelijke pers. Volgens het document zijn dat zaken die het Westen propageert om de CPC ten val te brengen. Xi wil dergelijke negatieve invloeden weren en in plaats daarvan andere waarden verspreiden: trouw aan één alles beslissende en alles leidende partij, een dirigistisch bestuur dat censureert en corrigeert waar nodig, en de pers als verspreider van de boodschap van de machthebbers.

Geen journalist krijgt ooit de kans om Xi kritisch door te zagen over zijn opvattingen, geen parlementslid zal hem om uitleg vragen. Een correspondent moet dus vertrouwen op eigen waarnemingen, en op gesprekken met Chinese experts. Al is ook dat lastig, want velen van hen wagen zich niet aan dit soort gevoelige onderwerpen.

Voor dit ártikel is gesproken met drie deskundigen met heel verschillende opvattingen. Wu Qiang is zeer kritisch op Xi, Cheng Xiaohe is gematigder, en Zhao Xuebo zegt dingen die de overheid ook zou kunnen zeggen. Maar hierover zijn ze het eens: niet alleen is Xi veel machtiger dan zijn directe voorgangers, ook heeft hij bijzonder veel steun onder de Chinese bevolking.

Sommige buitenlanders met volle magen hebben niets beters te doen dan te wijzen naar ons land. Ten eerste: China exporteert geen revolutie, ten tweede, het exporteert geen honger en armoede en ten derde, het brengt anderen niet in moeilijkheden. Dus wat wil je nog meer?

Xi Jinping Gezegd in 2009 in Mexico, volgens een via Wikileaks uitgelekte Amerikaanse telex

Steun voor een sterke leider

Als er nu vrije verkiezingen in China zouden zijn werd Xi met grote meerderheid van stemmen gekozen tot president, vermoedt de gematigde Cheng Xiaohe, hoogleraar aan de faculteit Internationale Studies van de Renmin-Universiteit. Volgens hem is er zowel binnen als buiten de CPC veel steun voor een sterke leider.

„Xi heeft het tijdens zijn eerste termijn goed gedaan. De mensen zien hem als de man die China van een nederige underdog heeft veranderd in de tweede economie ter wereld, in een land dat zelfs met de machtige VS ruzie kan maken.”

Steeds meer Chinezen zijn er oprecht van overtuigd dat ze in het beste land ter wereld wonen. De overheid is populair, blijkt uit recent onderzoek van de universiteit van Harvard. Dat kan komen door een sterk aangewakkerd nationalisme, maar ook doordat er voor de gemiddelde burger veel is verbeterd.

Het land is veiliger geworden, met minder inbraak en diefstal en met minder oplichting. Burgers hebben minder te maken met corrupte ambtenaren en ze krijgen betere en snellere service als ze zich tot hun gemeente wenden voor bijvoorbeeld een vergunning om een winkel te beginnen.

Naar buiten toe is China volgens Cheng sinds het aantreden van Xi agressiever en ambitieuzer geworden. „Vroeger stelde China zich internationaal bescheiden en afwachtend op”, zegt hij. „‘Verberg je kracht en wacht het juiste moment af’, was de leidraad. Xi is daarvan afgestapt. Maar een oorlog is voor hem niet noodzakelijk of wenselijk om zijn transnationale doelen te bereiken. De inzet is om de vijand te verslaan zonder echt te hoeven vechten.”

Hoe dat in de praktijk werkt, is te zien in de Zuid-Chinese Zee, waar China probeert de Amerikanen te verdrijven. China calculeerde van tevoren in dat andere landen waarschijnlijk niet echt iets zouden ondernemen tegen de militaire fortificatie van eilandjes in het gebied. Dus waagde het de gok, breidde zijn aanwezigheid stapje voor stapje uit en plaatste de wereld voor een voldongen feit.

Ik wil benadrukken dat in de hedendaagse wereld geen enkel land kan streven naar vooruitgang met zijn deuren gesloten. Je moet de deuren openen, vrienden warm welkom heten en gastvrij zijn.

Xi Jinping In een interview met Reuters in 2015, voorafgaand aan een bezoek aan het VK

In oktober 2017 zei Xi in een belangrijke speech op het Partijcongres dat China in 2049 een wereldleider zou zijn in termen van nationale kracht en internationale invloed. China zou tegen die tijd ook een „stabiele internationale orde” gebouwd hebben.

Volgens Cheng betekent zo’n uitspraak dat Xi wel degelijk uit is op de wereldheerschappij. Hij vindt dat streven onverstandig en onmogelijk. „Je kunt je internationale leiderschap niet aan anderen opdringen. Anderen moeten je daartoe uitnodigen”, zegt hij, al ziet hij dat niet gebeuren. „Veel landen houden gewoon niet van ons politieke systeem.”

Cheng verwacht dat China op den duur zowel politiek als economisch zal moeten hervormen. Toch is het de vraag of het Chinese systeem werkelijk gedoemd is om vast te lopen. In het verleden is het steeds weer heel vitaal gebleken. Zeker, China zit op dit moment in een lastige knoop. Om economische groei aan te jagen, zou de staat privébedrijven ruimte moeten geven. Maar het omgekeerde gebeurt, omdat de CPC de staatssector te hard nodig heeft als loyale steunpilaar onder haar macht.

Het leidt tot een verstikkend economisch klimaat. Nu de wildwest-achtige groei definitief voorbij lijkt, durft niemand meer iets gewaagds te ondernemen als dat de Partij mogelijk niet zint. Ambtenaren zullen er ook niet aan meewerken.

Voor de noodzakelijke economische hervormingen zou de Partij een deel van zijn macht moeten opgeven, maar dat gebeurt niet. Cheng verwoordt het zo: „Veel mensen denken: ‘Zonder iets aan ons politieke systeem te veranderen, zijn we de tweede economie ter wereld geworden. Dus waarom zouden we iets moeten veranderen?’.”

China zal altijd aan de wereldvrede blijven bouwen, bijdragen aan de ontwikkeling van de wereld en de internationale orde blijven steunen.

Xi Jinping Uit een beleidsspeech op het Partijcongres in 2017

Internationaal voorbeeld

Zhao Xuebo, hoogleraar aan de Universiteit voor Communicatie in Beijing, is gespecialiseerd in internationaal recht en opleider van journalisten en mediawetenschappers. Daarnaast is hij lid van de communistische partij. Hij denkt dat China internationaal wel degelijk als voorbeeld kan dienen. Hij stelt dat de CPC zich al sinds haar ontstaan inzet voor een hogere levensstandaard voor de bevolking op basis van het marxisme-leninisme.

„Jullie houden stijfkoppig vast aan het idee dat jullie systeem het enige mogelijke model is, en dat jullie vorm van democratie de enige is die werkt”, zegt Zhao. Hij maakt ter illustratie een vergelijking met India. „In democratisch India wonen net zo veel mensen als hier, maar daar gaat het economisch een stuk slechter dan in China. Hoe superieur is democratie dan eigenlijk?”

Ook de aanpak van de coronacrisis bewijst volgens Zhao de kracht van China. „Waarom gaat het in China zoveel beter dan bijvoorbeeld in de Verenigde Staten of Spanje? Bij jullie klinken te veel stemmen door elkaar. Dan krijg je corona er niet onder: daar is die ziekte te sterk voor.”

Die argumenten, die ook de Chinese overheid gebruikt, kun je net zo goed omdraaien. Juist de coronacrisis heeft China’s internationale geloofwaardigheid aangetast. De crisis was wellicht nog te voorkomen geweest als China in Wuhan meteen doortastender had opgetreden. Maar niemand durfde het slechte nieuws te brengen, zeker niet voorafgaand aan een belangrijke bijeenkomst van de CPC in Wuhan.

Ook Zhao’s idee dat het marxisme-leninisme China sterk maakt, valt te betwisten. Economisch staat China nu dichter bij Singapore dan bij Noord-Korea.

Een leger is gebouwd voor het gevecht. Ons leger moet […] zich concentreren op hoe te winnen wanneer er een beroep op wordt gedaan.

Xi Jinping Uit een beleidsspeech op het Partijcongres in 2017

Populistische staat

Wu Qiang, een kritische politicoloog en voor zijn gedwongen vertrek als universitair docent verbonden aan de vooraanstaande Qinghua-universiteit van Beijing, bevestigt dat. Volgens Wu zien velen China ten onrechte nog steeds als een communistisch land. „China is de afgelopen veertig jaar veranderd van een extreem-linkse in een extreem-rechtse, populistische staat”, aldus Wu.

Hij vindt dat rechts-populisme een bedreiging voor de rest van de wereld. „China en het Westen zijn verwikkeld in een strijd tussen immoraliteit en moraliteit, niet tussen autocratie en democratie”, zegt hij. „China is uitgegroeid tot een gevaarlijke, immorele en kwaadaardige staat die moeilijk meer te stoppen is.”

In Wu’s visie is Xi eerder een pragmaticus dan een idealist, en zou hij een wereldorde gebaseerd op internationale rechtsprincipes proberen te vervangen door een orde die alleen nog gebaseerd is op eigenbelang, op geopolitieke strijd en op het recht van de sterkste. Kijk bijvoorbeeld naar het Chinese optreden in Hongkong, waar China zich volgens experts van de Verenigde Naties niet houdt aan eerder gemaakte afspraken.

Waarom is de Sovjet-Unie uiteengevallen? Waarom is de Communistische Partij van de Sovjet-Unie ingestort? Een belangrijke reden is dat hun idealen en overtuigingen wankelden.

Xi Jinping Uit een interne, geheime speech in 2012

Xi’s angsten

Wu gelooft dan ook niet dat China een voorbeeld is voor de wereld. „China biedt internationaal helemaal geen normen en waarden aan, maar alleen een model. Dat kunnen landen overnemen om net als China economisch sterker te worden. Meer dan dat is het niet”, zegt Wu.

Hij denkt dat Xi droomt van de wereldmacht, maar ondertussen heel bang is om zijn eigen macht te verliezen. „Hij is bang dat de CPC hetzelfde lot wacht als de communisten in de voormalige Sovjet-Unie”, aldus Wu. „Komt de dreiging van binnen of van buiten? Uit een onbekende hoek? Xi weet het niet.”

Dat kan heel goed het harde Chinese ingrijpen in Hongkong verklaren. De CPC ziet Hongkong als een goed georganiseerde plek van waaruit een politieke omwenteling naar China geëxporteerd kan worden. „In Hongkong hebben ze het geld, de mensen zijn er goed opgeleid en er zijn veel non-gouvernementele organisaties”, zegt Wu. „Daarom ziet China Hongkong al sinds 2014 als een fundamentele bedreiging voor het Chinese systeem.”

Die angst, en de agressieve verdediging van China’s belangen die daarmee gepaard gaat, begrijpen democratische leiders volgens Wu onvoldoende. In het Westen verlies je met de macht niet ook meteen je hoofd. Maar als de CPC valt, is de toekomst voor Xi en de partijtop bijzonder ongewis.

Luister ook naar deze aflevering van onze podcastserie NRC Vandaag: Wat wil China met de wereld?

Illustraties XF&M.