Even #selfcare, en dan nóg harder door

Selfcare Mindfulness en geurkaarsen zouden dé oplossing zijn voor een stressvol leven. „Maar uiteindelijk gaat het om maximalisering van de mens als werkkracht.”

Illustratie Frann de Bruin

Wat doe jij om je drukke, hectische leven vol te houden? De batterij weer op te laden? Als lifecoach kan ik selfcare van harte aanraden. Ga eens in bad, boek een massage, probeer meditatie. Wat dacht je van een nachtje in een hotel in eigen stad?

Gebruik je weleens een geurspray?

Lees meer boeken.

Luister meer podcasts.

Koop een edelsteen.

Bestel eens wat via Thuisbezorgd.

Sport vaker!

Het heet selfcare en inderdaad, het is een containerbegrip – als je selfcare googelt, krijg je 14 miljoen hits, de meeste van dit of vorig jaar. De snelle opmars van het begrip heeft alles te maken met een andere trend. Op Instagram hebben 34 miljoen berichten de hashtag #selfcare. Aanjagers ervan zijn populaire influencers die hun selfcareroutine promoten – en wijzen op dure bijbehorende producten.

Neem ondernemer en influencer Nina Pierson, die regelmatig over haar selfcare schrijft. Het varieert van in bad met een boek en ‘lekker lui’ eten bestellen tot een massage, meditatie en yoga. Het maakt haar weerbaar, schrijft ze. Zonder selfcare zou ze haar drukke, succesvolle leven niet volhouden.

Maar ook lifecoaches en lifestylebloggers raden selfcare aan om alles uit de dag te halen, zelfhulpboeken over selfcare en hoe te leven halen de bestsellerlijsten, bedrijven betalen yogalessen en richten slaapruimtes in voor hun werknemers.

Selfcare wordt kortom aangedragen als dé oplossing voor overvolle agenda’s en stressvolle levens: geen wonder dat het begrip aanslaat – ook al vallen er vooral veel vormen onder van ouderwetse ontspanning, die in een modern jasje opnieuw aan de man worden gebracht. Het klinkt gewoon verstandig, zo nu en dan een tandje terugschakelen.

Maar omdat de moderne mens het moeilijk vindt om niet productief te zijn, om zomaar iets ter ontspanning te doen zonder er direct iets voor terug te krijgen, wordt selfcare benaderd alsof het een hack is. Een half uur in bad met een geurkaarsje aan om daarna productiever te kunnen werken: dat zijn twee vliegen in één klap. Je hebt even uitgerust, maar ook geen tijd verspild. Je kunt er met nieuwe energie weer tegenaan.

Afgewenteld op het individu

Dat past goed bij de neoliberale tijd waarin we leven: alles wordt vanuit een economisch perspectief benaderd, ook onze vrije tijd. Zo gaat ons leven steeds meer lijken op een project waarvan we de manager zijn: selfcare als investering in jezelf.

Ook typerend voor de neoliberale samenleving: dat grote maatschappelijke problemen worden afgewenteld op het individu. Volgens filosoof Daan Roovers verklaart dat voor een groot deel de toenemende populariteit van selfcare, maar ook van bijvoorbeeld astrologie en mindfulness. „Het draait telkens om het creëren van meer zelfinzicht, zodat je je staande kunt houden in een stressvolle, ingewikkelde wereld. Voel je een burn-out aankomen? Dan moet je meer ontspannen tussen het werken door. Dat is profijtelijk voor degenen die aan het roer staan van een bedrijf, want die ontslaan zichzelf zo van systematische verantwoordelijkheid.”

Lees ook: De keerzijde van al die mindfulness.

Deze gedachtegang, zegt zij, begon in de jaren tachtig met de Britse premier Margaret Thatcher. „Die zei: ‘Er is geen politiek of samenleving die iets voor u kan betekenen, dat is helemaal uw eigen verantwoordelijkheid.’ En die beweging heeft zich radicaal doorgezet.”

De selfcare-industrie werkt daar prettig aan mee. In zijn boek Intimiteit schrijft de Vlaamse psychoanalyticus Paul Verhaeghe dat selfcare het nieuwe werkterrein is van neoliberale marketeers, die elk individu aansporen om zo gezond en fit mogelijk voor de dag te komen. Hij noemt als voorbeeld Google, dat zijn werknemers in de watten legt met ijskasten vol organic food, gezonde drankjes, fitness- en slaapruimtes en zelfs een crèche. Wat, zegt hij, uiteraard bedoeld is om de productiviteit te verhogen. Ook meditatie- en mindfulapps hebben dat doel. Of neem de Nederlandse webshop Rock Your World, waar je edelstenen, smeersels, kristallen, geurkaarsen en andere soortgelijke producten kunt kopen met de belofte dat selfcare leidt tot geluk, eigenliefde en persoonlijke groei.

Naar de kapper

Volgens Daan Roovers zegt de selfcare-industrie eigenlijk tegen de overspannen werknemer: kom niet in opstand tegen het systeem, zeg geen nee tegen je baas, ga gewoon op yoga. „Hoe schattig en lief selfcare ook klinkt, met al die geurkaarsjes en lotusbloemen, het fenomeen gaat hand in hand met de maximalisering van mensen als werkkrachten.”

En, zegt zij ook: „Het is de vraag of je het kritische bewustzijn hebt om te reflecteren op hoe leuk je je baan vindt, en of je bijvoorbeeld wel veertig uur per week wil werken, wanneer je jezelf pampert met geruststellende technieken. Selfcare kan een zoethoudertje zijn.”

Illustratie Frann de Bruin

Aan de andere kant: er is ook gewoon behoefte aan selfcare. En dan valt het op dat vooral vrouwen ermee bezig zijn. Dat ziet althans psychotherapeut Carien Karsten. Volgens haar komt dat doordat er voor vrouwen lang een culturele nadruk lag op zichzelf wegcijferen. Karsten: „Voor de generatie van na de oorlog was naar de kapper gaan het moment van ontspanning. Verder was het taboe om als vrouw tijd voor jezelf te nemen. Natuurlijk, inmiddels ontspannen vrouwen al lang en breed op veel verschillende manieren. Maar mannen hebben nog altijd meer vrije tijd dan vrouwen, blijkt uit onderzoek van het CBS. Hoe modern het jonge koppel tegenwoordig ook is, vrouwen zijn over het algemeen meer van het organisatorische, het vooruitzien, dingen regelen: die verantwoordelijkheid voelen ze heel sterk. Dan kan het gebeuren dat je eigenlijk nooit tijd vrijmaakt om te ontspannen. Daarom gaat selfcare zo nadrukkelijk om het nemen van verantwoordelijkheid voor je behoeftes.”

Werkweek volhouden

Ook pycholoog en trainer Thijs Launspach signaleert „een reële behoefte aan selfcare”. Hij ziet millennials die zo hard werken dat ze vergeten voor zichzelf te zorgen. „Dat is een van de redenen waarom ze richting burn-out gaan. Millennials moeten vaak nog leren dat je alleen keihard kunt werken wanneer je ook voor jezelf zorgt: goed eten, gezond slapen, regelmatig bewegen en momenten van rust nemen. Dat is de verdedigingslinie tegen de hectiek van alledag. Voor mij gaat selfcare meer over investeren in je eigen mentale gezondheid dan over jezelf trakteren op een lang bad of een Instagramwaardige vakantie.”

Daar is natuurlijk niets mis mee. Alleen is het verleidelijk om die ingebouwde momenten van ontspanning en rust op dezelfde prestatiegerichte manier te benaderen als je carrière, helemaal wanneer je ze heel specifiek selfcare noemt, in plaats van er niet zo bij stil te staan. Het wordt dan iets waarin mensen investeren, telkens aan willen werken, steeds beter in moeten worden.

Want hoe steviger de verdedigingslinie staat, hoe makkelijker we de drukke werkweek kunnen volhouden. Psychotherapeut Karsten: „Het is belangrijk dat iemand wordt gemotiveerd om te sporten, pauzes in te lassen, meer te rusten. Maar wanneer je de activiteit niet meer om de activiteit zelf doet, verdwijnt het plezier. En dan vervult die activiteit geen intrinsieke behoefte, maar gaat het om de prestatie. Dat streven naar een steeds betere versie van jezelf, zorgt ervoor dat we onszelf onnodig onder druk zetten. Naar mijn idee is dat contactuele, spirituele en zintuiglijke armoede.”

Nog een bezwaar: selfcare is erg gericht op het individu. De verbinding met de ander ontbreekt vaak. Neem dit fragment uit een selfcareblog: ‘Voordat je ergens ‘ja’ op zegt, vraag je dan af: draagt dit bij aan mijn geluk?’ In het blog word je aangespoord om telkens te bedenken wat op dit moment het beste voor jou is. Vaak is dat ook nog een prijzig product, zoals een gezichtsroller, een edelsteen of een set spiritueel-inzichtkaarten. Geen enkele tip gaat over iets ondernemen met een familielid of goede vriend. Terwijl het leven toch draait om in verbinding staan met je omgeving: in gedeelde ervaringen vind je waarschijnlijk meer geluk en zingeving dan in jezelf afzonderen met een gezichtsmaskertje.

Volgens de Amerikaanse schrijfster en essayist Brianna Wiest gaat selfcare meer over kritisch reflecteren dan over in bad gaan met scrubzout of chocoladetaart eten na een drukke werkdag. Ze schrijft dat je bijvoorbeeld kunt bedenken hoeveel onrust het geeft om telkens het gevoel te hebben dat je je maximale potentie moet benutten, steeds alles uit het leven moet halen. En dat je kunt proberen je leven zo in te richten dat je er niet telkens van hoeft te herstellen. Dat kost aanzienlijk meer moeite en inspanning dan het gemiddelde selfcaremoment, maar pas dan zorg je écht voor jezelf.